Татары Москвы! Вступайте в автономии!

ОБРАЩЕНИЕ К ТАТАРАМ МОСКВЫ

к тем, кто считает себя татарином или татаркой, хотел бы видеть татарами своих детей и внуков, чтобы те могли свободно приобщаться к родной культуре, соблюдать национальные обряды, не стесняясь, говорить на родном языке, получать на нем полноценное образование, гордиться историей татарского народа и достижениями своих предков... - словом, чувствовать себя полноценными гражданами своей страны

г. Москва 05 января 2010 г.


Дорогие братья и сестры!

Несмотря на все перипетии исторического развития, вместе с другими народами Российской Федерации мы строим единое федеративное государство. Каждый из нас стремится доказать обществу свою состоятельность и внести свой вклад в его развитие. При этом мы остаемся представителями Великого Татарского Народа, через тысячелетия пронесшего свою неповторимую уникальную сущность. Поэтому сегодня мы не можем спокойно взирать на усиливающуюся ассимиляцию, сопровождающуюся забвением родного языка, культуры, истории, духовных ценностей и разобщающую людей.

Вместе с тем действующее российское законодательство предоставляет каждому народу уникальную возможность в рамках единой федерации выстраивать многоуровневый и всеохватный механизм самоуправления через систему национально-культурных автономий (НКА). Эта идея не нова для истории развития человечества, но подчеркнем, что наши предки еще 100 лет назад рассматривали такую возможность этно-социального развития татарского народа.

Более 10 лет назад в соответствии с законом об НКА были созданы татарские автономии местного, регионального и федерального уровней. Однако подавляющее большинство татар не воспользовались возможностью участия в них, беспечно оставив на попечение чиновников и ловких приспособленцев. Своей пассивностью мы открываем новые горизонты для коррупции, превращая жизненно важную подлинную национально-культурную автономию в «сабантуйную».

Сделав всего лишь шаг - вступив в члены уже существующих НКА, мы бы заставили чиновников считаться с нами, с гражданами татарской национальности. Для эффективного решения собственных проблем мы должны знать о татарах Москвы гораздо больше того, что дают результаты официальных переписей населения. При этом мнение каждого члена автономии обязательно должно быть принято во внимание, а все органы автономий - быть выборными на альтернативной основе и открыто проводить свою деятельность. Конечно, некоторым нашим согражданам - начальникам это совсем не по душе, и они инстинктивно сопротивляются членству в автономиях. Поэтому здесь и нужно всем нам вместе проявить активность! К слову сказать, информация об НКА любого уровня по закону является открытой и ежеквартально публикуется на сайте Министерства юстиции РФ со всеми контактными реквизитами. По городу Москве (см. приложение 1) на сегодня зарегистрировано 11 татарских автономий – 10 окружных и одна городская (региональная).

На сегодняшний день все окружные автономии открыты для членства. Однако, нужны ли им члены? Не найти следов деятельности НКА по подавляющему большинству округов. Даже о проведении собраний по выдвижению делегатов на отчетно-выборную конференцию городской автономии можно узнать только из протоколов, доступных единицам. Но те же автономии выступают от имени татар Москвы и активно пользуются этим. То есть кто-то в узком кругу решает за нас, а точнее – имитирует это, чем безусловно обманывает не только своих соплеменников, но и государство.

Татары вступайте в автономии! Избирайте в их руководство самых достойных, честных, активных, переизбирайте не справившихся и начинайте действовать! Конечно, для получения членства вы можете обращаться непосредственно к руководителям автономий, но, для надежности результата предлагаем скоординировать наши действия, для чего создана Инициативная группа. Этой группе предстоит начать формирование РЕЕСТРА ТАТАР МОСКВЫ (РТМ) (см. приложение 2) в том числе из числа поддержавших данное Обращение.

Поддержим действующие автономии, поможем им окрепнуть, опереться на широкие массы, но и строже спросим с них. Через местные автономии изберем достойнейших в городскую автономию. Через городскую – в федеральную. Создадим единую структуру татарских автономий. Закрепим свою национальную и культурную идентичность, внимательнее отнесемся друг к другу, укрепим связи и взаимопомощь среди татар. Не дадим угаснуть нашей культуре и языку! Вместе объединим нацию!

Приложение 1.
Перечень национально-культурных автономий, действующих в России, по состоянию на 01.10.2009
Субъект РФ город Москва (с сайта Минюста РФ)

№ п/п	Наименование НКА г. Москвы	Ф.И.О. руководителя	Адрес	ОГРН	Учетный № ведом.реестра	Дата выдачи свид. гос. Рег.
0	Региональная общественная организация - Татарская НКА	Акчурин Расим Сулейманович	115184, Москва, Малый Татарский пер., д. 5, стр. 1, кв. 1, факт. адрес: д. 8	1037700106201	7712100079	10.06.2004 №09525
1	Местная общественная организация - Татарская НКА Зеленоградского административного округа г. Москвы	Серажетдинов Дамир Османович	115184 г.Москва, М.Татарский пер., д.5, стр.1	1037746008695	7712100006	18.07.2008 №15764
2	НКА татар Центрального административного округа г.Москвы	Валеев Растам Самигулович	119034, г. Москва, ул. Остожена, д. 49., стр. 1	1037700223417	7712100012	28.01.1997 №07187
3	Местная татарская НКА Северо-Восточного административного округа г. Москвы	Мухамятов Абдул-Ахант Махмутович	127549, Москва, ул. Бибиревская, д. 19, кв. 8	1037700223318	7712100034	07.04.1998 №09041
4	Местная татарская НКА Северного административного округа г. Москвы	Абкадыров Саенталь Нургалиевич	127486, Москва, Коровинское ш., д. 3, кор.2, кв. 116	1037700158572	7712100040	15.06.1998 №09364
5	Местная татарская НКА Северо-Западного административного округа г. Москвы	Бегичев Наиль Аббясович	123458, Москва, ул. Таллинская, д. 16, корп. 1, кв. 1	1037700184917	7712100042	06.07.1998 №09481
6	НКА татар Юго-Восточного административного округа г. Москвы	Ямбаев Гаяс Алиевич	109482, Москва, ул. Ташкентская, д. 22, кор. 1, кв. 84	1037746009696	7712100048	02.10.1998 №09838
7	Местная общественная организация -татарская НКА Восточного Административного округа г.Москвы	Галимов Рафкат Александрович	115184, Малый Татарский пер., д.5, стр.1	1037739476521	7712100072	29.08.2006 №07543
8	Местная татарская НКА Западного Административного округа г.Москвы	Шакиров Карим Абдулович	113184, Малый Татарский пер., д.5, к.1, кв.1	1037700124527	7712100073	29.04.1997 №07560
9	Татарская местная НКА Южного административного округа г. Москвы	Юсупзянова Эльмира Канбяревна	107045, Москва, ул. Сретенка, д. 11	1037746010708	7712100075	16.09.2008 №09287
10	Местная татарская НКА Юго-Западного администативного округа г. Москвы	Хусаинов Анвер Умарович	109544, Москва, ул. Б. Андроньевская, д.7	1037746009685	7712100044	15.07.1998 №09522

Приложение 2. РЕЕСТР ТАТАР МОСКВЫ (общие положения)

Реестр татар Москвы (РТМ) - это единая информационная база, в которой хранятся персональные данные, добровольно предоставленные жителями Москвы, старше 14 лет, относящими себя к татарскому народу. Таким образом, РТМ представляет собой систематизированные сведения о татарском взрослом населении г. Москвы, которые будут использованы исключительно в его интересах для решения задач по обеспечению национального сохранения и развития.

После регистрации в РТМ гражданин получает персональный регистрационный номер, который свидетельствует о принадлежности его к татарскому народу и татарской общине Москвы в частности.

Находящиеся в РТМ личные сведения в целом не подлежат распространению. Они могут быть изъяты по результатам проверки или по письменному заявлению гражданина, которому принадлежат. Сведения для пополнения Реестра имеют различный уровень детализации. Все виды сведений, кроме минимальных, для внесения в РТМ требуют письменного заявления их владельца. Минимальные сведения могут быть переданы посредством телефоннной связи и через Интернет, в том числе при посредничестве третьих лиц с согласия их владельцев. Минимальные сведения позволяют начать обмен информацией и организовывать контакты внутри татарской общины с учетом территории проживания, например, для формирования членского состава местных автономий. Сюда входят: Фамилия, Имя, Отчество, Район проживания (Автономный округ), контактные данные: Телефон дом, Телефон моб., e-mail (минимально допускается предоставление одного из 3-х), Дополнительная информация (необязательно). Граждане, поддержавшие данное Обращение, автоматически включаются в РТМ. Однако, это условие не является обязательным для включения в Реестр.

На начальной стадии структура Реестра, порядок его ведения, выдачи выписок из него определяются решениями Инициативной группы. После проведения демократических и альтернативных выборов руководства РТНКА РТМ передается в ее ведение.

Председатель Инициативной группы: Искандяров Гаяр Ахметович.
Контакты членов Инициативной группы: e-mail: xat@mtss.ru , телефоны: (929)656-4977, (495)388-4229, (499)189-2748
Обсуждение на форуме сайта MTSS.ru: http://mtss.ru/forum/viewtopic.php?t=3665&postdays=0&postorder=asc&start=80
ПРОГОЛОСОВАТЬ !

Заявление А.Ф. Бикбаева по поводу допроса Р. Галимуллиным

Меня 27 мая 2009г. доставили в город Н.Челны РТ, к следователю Галимуллину Р.И. для допроса по уголовному делу № 198651 открытому от 26.12.2008г. на Милли Меджлис (ММ) татарского народа. Оказывается, допрос был задуман сл. Галимуллиным как очная ставка с председателем ММ Ф. Байрамовой.
В связи с этим заявляю следующее.
1. Поскольку ранее никогда не подвергался подобным допросам: практически пришли неожиданно домой и под угрозой применения силы и насильственного привода, вывезли в другой город, чем сильно напугали моих домочадцев, что не могло не отразиться на моём самочувствии (волновался).
2. Следователь истолковал мои слова субъективно, и в нужном ему русле против Ф. Байрамовой.
По итогам этого моего допроса сл. Галимуллиным Р.И. получается, что я выступил против своих убеждений. Которые состоят в том, что я всю жизнь отстаиваю национальные интересы татарского народа, а тут получается, будто бы я выступил против своих убеждений и председателя ММ Ф.Байрамовой и помогаю ее посадить, что в корне не верно.
Поскольку я создал сайт ММ в сентябре месяце 2008г., когда был председателем ММ И. Амирханов, и естественно, и размещал материалы ММ. Цель создания сайта ММ - донести до татарского народа и мировой общественности информацию о деятельности ММ - высшего органа самоуправления татарского народа.
Тем более право на получение и распространение информации закреплены нормами Международного права в частности, Европейской Конвенцией о защите прав и свобод человека и основных свобод, ст. 34 и Протоколы к ней № 1,4, 5 7;раздел 1 статья. 9 и (свобода мысли, совести, религий),ст. 10 ( свобода выражения мнения) , Всеобщей Декларации ООН «О правах человека» ст.19.
Приоритет международного права которые закреплены и в Конституции РФ 1 разделе. В декабре прошла сессия ММ, получил новый материал по итогам сессии ММ по Интернету и автоматически его разместил на сайте ММ, как и раньше делал.
Поэтому считаю мои ответы сл. Галимуллину Р.И. от 27 мая 2009г. истолкованы им неверно. Прошу данное заявление принять как мой ответ на вопросы сл. Галимуллина Р.И. от 27 мая 2009г. и приобщить к материалам дело № 198651.

Бикбаев А. Ф. чл. ЦКС НДП «Ватан» askerbey@gmail.com
06.06.2009г. г. Москва.

Avïl millätne saklïj

Fäüzija Bäjrämova, jazuçï, tarix fännäre kandidatï, Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, “Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

2008 elnïñ 24 maenda, Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajon üzägendä, “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”n oeştïru cïelïşïnda jasagan çïgïş

Nihajat’, bezneñ ozak ellar bue xïjallangan xïjallarïbïz, korgan plannarïbïz tormïşka aşïp kilä – bez bügen Bötenrossija tatar avïllarï oeşmasïn tözärgä cïeldïk. Nihajat’, tatar kongressï tatar avïllarïna da kilep citte, bu vakïjganï xätta kongressnïñ jañadan tuuï, dip tä äjtergä bula. Çönki millätebezne saklau näk˝ menä tatar avïllarïnnan başlanïrga tieş ide, ä bez moña kadär gel şähär tatarlarï belän genä ěşlädek. Döres, şähärlärdä millätebezneñ akïlï, intellektï tuplangan, ämma avïllarda anïñ canï, ruxï saklana, häm bezgä alar här ikese dä kiräk. Bügen böten dön’ja urbanizatsija çorï kiçergändä, xalïknïñ 70-80 protsentï şähärlärdä jaşägändä, avïllarnï saklau turïnda söjläşü üze ük zur vakïjga, ä tatar avïlï fenomenï, gomumän, zur mogciza ul. Bügenge köndä dön’jada inde avïllar betep bara, Evropada ul juk däräcäsendä, Rossijadä dä barï tik törki xalïklar gïna şulaj avïl-avïl bulïp jaşäülären dävam itälär, ä urïs avïllarï elïna jözärläp, xätta meñärläp jukka çïga bara.

Tatar avïlï – millätebezneñ nigeze, ruxi bişege, ütkäne dä, kiläçäge dä. Avïl millätne saklïj, ämma tatar avïlï bügen üze dä jaklauga häm saklauga moxtac. Häm bez bügen tatar avïlïn niçek saklap kalïrga häm tözeläçäk oeşmabïznï niçek ěşlätep cibärergä – şul turïda söjläşergä tieşbez. Avïllarïbïz saklanïp kalsïn öçen bügen öç närsä kiräk – ěş, äxlak häm iminlek. Şularnïñ härbersenä aerïm-aerïm tuktalïp ütäsem kilä. Bügenge köndä ěşne däülättän genä kötep utïru jalgïş bulïr ide, çönki inde kolxoz-sovxozlar bette, kapitalizm çorï citte, monda isä şäxsi initsiativanï kürsätergä dä kiräk bulaçak. Avïllarda xäzer investorlar da, fermerlar da bulaçak, härkem belgäne belän kön küräçäk, moña äzer bulïp torïrga kiräk. Şul uk vakïtta avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ äle kullanïlmagan jaña jullarï da bar. Avïlda jaşäüçe böten keşe avïlda gïna ěşlärgä tieş tügel, vaxta julï belän, xalïknï jakïndagï şähärlärgä alïp barïp ěşlätergä jaki erak tön’jakka ěş säfärläre oeştïrïrga da mömkin. Seber avïllarïnda jaşäüçe tatarlar monïñ soñgïsïn küptän fajdalanalar inde, şul akçalarga jort citeşterälär, balalarïn ukïtalar, tormïş alïp baralar, ämma nigezne, avïlnï taşlamïjlar.

Avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ ikençe julï – Aktanïştagï kebek avïllarda berär ěre predprijatijaneñ filialïn açu, üzegez beläsez, biredä KamAZ üzeneñ agregat zavodïn açtï. Bu jul bigräk tä Tatarstan öçen bik kulaj, äjtik, Kazan janäşäsendäge Piträç, Laeş, Teläçe, Biektau rajonnarï xalkï avïldan çïkmïjça da Kazannïñ zavod-fabrika filiallarïnda räxätlänep ěşli alïrlar ide. Öçençe jul turïdan-turï avïl xucalïgïnïñ üze belän bäjlängän, jag˝ni, avïl xalkï, citeştergän produktsijane ěşkärtergä üzendä ük keçkenä kombinatlar, mini-zavodlar tözep kuja ala, Evropada bu alïm küptän kullanïla inde. Äjtik, berniçä avïl bergä berläşep, söt, it, jaşelçä, igençelek produktsijalären üzlärendä ěşkärtälär, kolbasasïn, ěremçegen, konservlarïn üzlärendä ěşlilär, çitkä oçsïzlï çimal tügel, jaxşï bäjale äzer produktsija çïgaralar, ipien, makaronïn, jarmasïn da üzläre ěşkärtep satalar. Älbättä, avïllarga xuca bulïp kilgän ěre monopolistlar moña riza bulmajaçaklar, ämma bu oçrakta avïl xalkïn jaklarga däülät äzer bulïrga tieş. Bügenge köndä avïl xalkïn jaklarlïk zakonnar kiräk, anï kimendä un elga barlïk salïmnardan azat itep, bazar şartlarïnda jaşärgä häm ěşlärgä öjrätergä kiräk.

Avïllarnï saklaunïñ ikençe julï ul – äxlak. Ěşeñ bulïp ta, böten şartlar tudïrïlïp ta, xalkïñ ěçep jata ikän, böten programmalar, şul isäptän avïl üze dä jukka çïgaçak. Berkemgä dä ser tügel, kajber tatar avïllarïnda irlär genä tügel, xatïn-kïzlar da, xätta balalar da ěçä. Şul säbäple avïllarda cinajat’çelek, zina, xäram çäçäk ata. Tatarstannïñ maktaulï Baltaç rajonïnda ber avïlda 70 öjlänmägän eget barlïgïn televizordan kürsättelär, alarga xatïn-kïz da, ěş tä kiräkmi, alar jallanïp kön kürälär, bujdak bulïp kartajalar. Tatar avïllarïn saklap kalïrga telibez ikän, annan arakïnï kuïp çïgarïrga kiräk! Tatar avïlïnda xäramga, duñgïzga, zinaga urïn bulïrga tieş tügel! Moña isä barï tik üzebezneñ ělekkege tatar tärtiplärenä häm islam dinenä kajtïp kïna ireşergä bula. Ä xäzergä här avïlda mäçet bulsa da, islam dine äle avïl başïnda gïna tora, ul millätneñ, avïl xalkïnïñ, här tatarnïñ jaşäü räveşenä äjlänmägän, şuña kürä tormïşïbïzda bäräkät tä juk.

Tatar avïllarïn saklap kaluda öçençe möhim närsä, ul – iminlek mäs’äläse. Biredä Çiläbe ölkäsendä meñ keşelek zur tatar avïllarï juk, didelär, ä anïñ säbäben äjtmädelär. Bar ide andïj zur tatar avïllarï Çiläbe ölkäsendä, Möslim, Tatar Karabolagï, Ust’-Bagarjak änä şundïjlar ide, alarda dürtär, bişär meñ keşe jaşi ide. 1946 elnï alarnïñ janïna “Majak” atom berläşmäsen kiterep salgaç, anda berençe sovet atom bombasïn jasagaç, ul berläşmä berniçä tapkïr şartlagaç, 1957 elgï avarijadän soñ böten tatar avïllarïn radiatsija aguï kaplap kitkäç, alardagï xalïk sanï jözlärçä tapkïr kimede, bu tatarlar barïsï da dijarlek raktan ülep bette. Şuña da ig˝tibar itegez – kajda tatar avïlï jaki başka törki xalïklar jaşi – anda ja atom kombinatï, ja ximik korallar skladï, jaki raketa poligonï, bakça başlarïna atom kaldïklarï kiterep kümsälär dä, xalïk berni belmi! Menä cännät kebek matur şuşï Aktanïş cirlärendä dä neft’kä ijarep, uran çïguï turïnda Çallï televideniesennän kürsättelär, ä uran – radiatsija, rak, vakïtsïz gazaplï ülem, digän süz. Şulaj uk kürşedäge Kambarkadan Agïjdelgä dioksin, iprit kebek agulï ximik matdälär agïp jatuï turïnda da söjlilär. Ěşlär şuşïlaj barsa, tagï berniçä eldan Aktanïş ta Möslim, Tatar Karabolagï kebek xälgä kalmasmï, digän kurkïnïç sorau tua. Monda problemanï jaşerergä kiräkmi, öjränergä häm aşïgïç çarasïn kürergä kiräk.

Tatar avïllarïnïñ iminlegenä ber ěkologik kurkïnïç kïna janamïj, äle başkalarï, bötenläj kötelmägännäre dä bar. Äjtik, tatar avïllarïn xäzer kïtaj häm körd millätläre basïp bara, bu bigräk tä Seber, Ural jaklarïna xas küreneş. Äjtik, şuşï uk Çiläbe ölkäsendä kïtajlar, radiatsijale tatar cirlären urïslar aşa satïp alïp, anda tatar xatïnnarïn ěşlätälär, fermalar totalar, igen üsterep, anïñ onï belän böten Rossijane agulïjlar. Ä anda bit meñ el ber närsä üsterergä jaramïj! Tatarlar Seberdä gaz juk, jul juk, dip taşlap kitkän avïllarnï xäzer kïtajlar ala, alarga gaz da, jul da kiräkmi, alarga barï tik cir genä kiräk! Häm tatarlar jañadan bu cirlärgä inde ziratlarïna da kajta almïjlar... Bügenge köndä tugan cirne şulaj ciñel genä cide jatka taşlap kitü – iñ zur cinajat’, tözätä almaslïk xata, milli faciga bulïp tora. Imanï häm milli gorurlïgï bulgan tatar keşese tugan ciren alaj ciñel genä başkalarga birmäs, anïñ öçen, kaharman babalarïbïz kebek, axïrgaça köräşer.

Hiç kötmägändä tatar avïllarïna ikençe jaktan da kiterep bärgännäre turïnda kurkïnïç xäbärlär kilä başladï. Başkortstannïñ Kuşnarenko rajonïna küpläp körd xalkï küçep kilä başlagan, alar tatar avïllarïna ütep kerep, anda tamïr cibärep, kïz balalarnï köçläp, talap häm janap kön kürä başlagannar. Häm iñ kurkïnïçï – tatar xalkïnïñ kan elavïna Ufa da, Mäskäü dä däşmi, tatarlarnï jaklau buença berni ěşlämi bulïp çïktï! Kördlärneñ Mäskäüdä “Sörgendäge xökümät”läre, jag˝ni, “Pravitel’stvo v izgnanie” digän oeşmalarï bulganlïgï bilgele, axïrïsï, başkortlar şular belän kileşep, alarnï tatar avïllarïna kertep tutïrgannar. Çönki bu kördlär: “Törkijadä bezne niçek töreklär kïra, bez dä törki-tatarlarga karata şulaj ěşläjaçäkbez”, dip äjtälär ikän. Ä başkort millätçeläreneñ ber öleşe üzlären “kördlär” dip jörtä, häm bu terror alarga kagïlmïj. Inde şuşï mäsxärgä häm köçläülärgä tüzä almagan tatarlar berniçä urïnda baş kütärgännär häm alarnï şunda uk bogaulap, Ufaga alïp kitkännär. Küräsez, tatar avïllarïn xäzer täläsä kem kilep talïj ala, xalkïn köçli ala, nindider kara köçlär monï maxsus da oeştïra, Başkortstan misalï moña dälil bulïp tora. Dimäk, tatar avïllarï oeşmasï tözelä ikän, anïñ karşïnda iminlek buença da maxsus komissija bulïrga tieş.

Inde bulaçak oeşmabïz turïnda da fikerläremne äjtim. Başlap bezgä tatar avïllarï buença mäg˝lümatlar bazasï buldïrïrga kiräk, jugïjsä bez şuşï köngä xätle dön’jada niçä tatar avïlï barlïgïn da belmibez, minem isäplävem buença ul biş meñlär tiräse. Bezgä böten tatar avïllarïn barlarga, xisapka alïrga, komp’juterga kertergä, bu ěşne sistemaga salïrga kiräk. Min üzem bu oeşmanïñ “Zur tatar avïllarï” dip ataluïn telämäs idem, ä urtaça jaki keçkenäräk avïllarnï kaja kujabïz? Anïñ menä şul urtaçalarï tarix öçen iñ kaderleläre bulïp çïga da äle! Äjtik, Mordovijadäge Äzürkä avïlï zurlar isemlegenä kerä, ämma tatar xalkï öçen Taktaşnïñ Sïrkïdïsï kaderleräk, häm zïjalïlar da şunda baraçak. Şul uk töbäktä Gabdraxman Äpsälämov tugan Allakol avïlï bügen jukka çïgïp jata, anda xätta jul da juk, millätebezgä Şärif Kamalnï birgän Peşlä avïlï da onïtïlïrga tieş tügel. Şuña kürä bu oeşmaga kergän zur avïllar üz tirälärenä keçkenä avïllarnï da berläşterä, tuplïj alsïnnar ide, planetalar tiräsendäge ijarçennär kebek, üz äjläneşlärenä alsïnnar ide!

Bu oeşma, älbättä, kübräk üzara aralaşu, säüdä-ik˝tisad maksatlarï belän tözeläder. Monïsï da kiräk, kemder ber-berenä igen, kemder terlek satar, seberlär isä mük ciläge, ěrbet çiklävege, zatlï balïklarï belän säüdä itärlär, bu da jaxşï şäjder. Ämma bez tatar avïllarï oeşmasïn monïñ öçen genä tözemibez, bezgä bu avïllarda milli-mädäni ěşlärneñ dä kuzgalïp, canlanïp kitüe kiräk. Äjtik, kajdadïr tatar tele ukïtuçïsï juk, kajdadïr mulla juk, kajsïber avïllarga tatar kitaplarï kilep citmi, kemnärder Kazan televideniesen karïj almïj tilmerä, kajsï jaklarga menä inde 20 el tatar artistlarïnïñ kilgäne juk... JAki kajdadïr, nindider avïl tatarïn cirle türälär urïnsïzga räncetkännär, ěşsez kaldïrgannar, törmägä ük utïrtïp kujgannar... Menä bu oçraklarda alarnïñ inde barïp sïenïr, jardäm alïr oeşmalarï bulïrga tieş, häm bu oeşma “Tatar avïllarï assotsiatsijase” bulïr, inşallah!

Xalïknïñ sotsial’ häm milli mäs’älälären xäl itü belän bergä, bez tarixnï da onïtmaska tieşbez. Bezneñ äle şuşï köngä xätle töbäklärdä tatar avïllarï tarixï jazïlmagan. Başkortstan bu ěşne küptän başkardï inde, äjtik, “Sverdlovski ölkäsendä başkort avïllarï”, “Perm’ ölkäsendä başkort avïllarï”, dip, kitaplar çïgardïlar, tatar avïllarïn da başkort itep şunda kerttelär. Bezneñ isä aerïm avïllar turïnda beraz kitaplarïbïz bulsa da, töbäklär buença tulïsïnça jazïlgan kitaplarïbïz juk. Ämma monda da sak häm tögäl bulïrga kiräk, “Urïs arxivlarïnda şulaj jazïlgan”, dip, tatar avïllarï tarixïn 17-18 gasïrdan gïna başlarga jaramïj. Urïs arxivlarïnda başkaça bula da almïj, çönki alarda tatarlar belän bäjle mäg˝lümatlar Kazan xanlïgïn, Ural häm Seberne jaulap algaç kïna kürenä başlïj. Şul nisbättän, 2010 elda üzeneñ 300 ellïgïn uzdïrïrga jörgän Aktanïş xalkïna da aşïkmaska kiñäş itär idem, çönki Aktanïşnïñ tarixï kimendä 600-800 el, çönki bu tirädä şundïj borïngï avïllar bar inde häm tarixi tabïldïklar da bu tirädä bik borïngïdan törki xalïklar jaşägänlegen söjli.

Şulaj uk zur şäxeslär çïkkan tatar avïllarïn da onïtïrga jaramïj, alarga aeruça ig˝tibar kiräk. Penza ölkäsendä Kärim Tinçurin tugan avïl Tarxannan Tarakanovkaga äjlängän, Şamil Usmanov tugan Tatar Pändälgese avïlïnda istälek taktasï tügel, xätta jazuçïnïñ kitaplarï da juk, jugïjsä ul tatar radiosïn oeştïrgan keşe bit! Mondïj ajanïçlï misallarnï distälägän, xätta jözlägän kiterep bulïr ide. JUgïjsä şuşï şäxeslärneñ tarixï tiräsendä zur milli çaralar ütkärergä, töbäk xalkïn berläşterergä mömkin bulïr ide bit! Dimäk, jaña oeşmabïz kürenekle tatar şäxesläreneñ istäleklären saklaunï, alarnï propagandalaunï da üz östenä alïrga tieş.

Avïl bulïp jaşäü ul äle bergä jaşäüne genä añlatmïj, ul urtak ixtïjaclar, urtak şatlïklar häm bäjrämnär, urtak problemalar belän jaşäüne dä añlata. JUgïjsä, şähärneñ küp katlï jortlarïnda da meñlägän keşe jaşi, ämma alarnï kanalizatsija torbasï gïna berläşterä. Alga taba avïl xalkïn da üz ěçenä jomïlu, ber-berläre belän aralaşmau kurkïnïçï kötä, çönki basu-kïrlardagï urtak ěşlär kolxoz belän bergä bette, ä xalïk buş vakïtïn öendä biklänep televizor karşïnda ütkärergä öjränep kitte. Şuña kürä xalïknï üzara totaştïra, berläşterä torgan urtak dini häm milli bäjrämnär, ömä kebek milli jolalar, gasïrlar bue saklanïp kilgän traditsijalär hiç onïtïlïrga tieş tügel! JUk ikän, andïj urtak çaralarnï ujlap tabarga kiräk, äjtik, tatar gailäse bäjräme, şäcärä bäjräme, uram bäjräme häm başkalar... Avïllarda härkem üz öenä kerep biklänä ikän, bezne dä tora-bara ziratlar gïna berläşterergä mömkin. Tatar avïlï ul – jaşäü räveşe, anïñ üz xolkï, üz tärtibe, üz gadätläre, dön’jaga üz karaşï häm bäjase bar, ul gomer-gomergä islam äxlagïna häm tatar tärtibenä nigezlängän bulgan. Xäzer dä bezgä şul asïl nigezebezgä kajtïrga kiräk, jag˝ni, texnologija jagïnnan tatar avïllarï şähär belän ber däräcädä bulïrga tieş, ä ruxi jaktan ul barï tik milli häm äxlaklï bulïp kïna saklïnïrga tieş.

Aktanïş rajonïnda bez menä şunïñ matur ürnägen kürdek, biredä tormïş zamança jugarï däräcädä häm şul uk vakïtta, gajat’ milli dä. Bez biredä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn kürdek, xalïknïñ tatar tärtibe belän jaşäülärenä söendek, tïrïşlïklarïnïñ näticäse menä şuşï mul tormïş ikänlegen añladïk. Barlïk tatar avïllarï da millilektä häm mädänijatta menä şuña omtïlïrga tieş, Aktanïş bügen tatarlïknïñ ölgese bulïp tora. Bez kürdek – avïl millätne saklïj, jag˝ni, millät menä şundïj tatar avïllarïnda saklana. Bügenge köndä dön’jada ber genä tatar şähäre dä juk, ä tatar avïllarï meñlägän. Bu bezneñ bäjaläp betergesez bajlïgïbïz, meñär ellïk tarixïbïz, bügenge köndä nïk basïp torgan tugan cirebez häm iñ ömetle kiläçägebez!

Tatar avïllarï berläşä

23-24 maj könne Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajonïnda tarixi vakïjga buldï – biredä Bötenrossija zur tatar avïllarï berlegen oeştïru konferentsijase uzdïrïldï, Bötendön’ja tatar kongressï tarafïnnan ozak ellar bue ujlanïlgan häm planlaştïrïlgan bu ěş, nihajat’, tormïşka aştï. Rossijaneñ 22 sub˝ektïnda xalïk sanï meñnän artïk bulgan zur tatar avïllarï bar, oeştïru cïelïşïnda isä Tatarstannan tïş, Mari-Ěl’, Mordovija, Udmurtija, Çuvaşija Respublikalarïnnan, Kirov, Tübän Novgorod, Omski, Tomski, Ïrïnbur, Perm’, Penza, Rjazan’, Saratov, Samara, Sverdlovski, Ul’jan häm başka töbäklärdän väkillär bar ide. Kïzganïç, Başkortstan Respublikasïnnan delegatlar kilmäde, çönki näk˝ şul köngä Ufada avïl cirlege başlïklarïnïñ cïelïşï kuelgan bulïp çïktï.

Bu tarixi cïenda Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï räise, Tatarstan Respublikasïnïñ Däülät Sovetï deputatï, tarix fännäre doktorï Rinat Zakirov töp dokladnï jasadï, ul tatar avïllarï berlegeneñ maksatlarï häm burïçlarï turïnda söjläde. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï äg˝zasï, Penza ölkäse tatar milli-mädäni möxtärijat räise, avïl xucalïgï fännäre kandidatï Kjazïm Deberdiev cïelgan delegatlarga Rossijadäge tatar avïllarï buença mäg˝lümat birde, bulaçak assotsiatsijaneñ Ustav proektï belän tanïştïrdï. Konferentsijaneñ kunagï, Rossija Federatsijaseneñ tatar milli-mädäni möxtärijatläre räise, Rossija Däülät Dumasï deputatï Ildar Gïjl’metdinov bergä ěşlärgä çakïrdï häm bulaçak oeşmaga jardäm itäçägen äjtte. Aktanïş munitsipal’ rajon başlïgï Ěngel’ Fättaxov isä bu tarixi cïennïñ biredä ütüen rajon öçen dä zur vakïjga buluïn bilgeläp ütte, Rossijaneñ tatar avïllarï berlegenä uñïşlar teläde. Konferentsijagä kunak itep “Tatneft’”, “KamAZ”, berläşmäläre väkilläre, “Tatfondbank”, “Ak bars” banklarï apparat citäkçeläre dä çakïrïlgan ide.

Konferentsijadä şulaj uk Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova, Perm’ kraenïñ Barda munitsipal’ rajon başlïgï Ixsan Urstemirov, Samara ölkäseneñ Poxvistnev rajonï Gali avïlï cirlege başlïgï Idris Mullabaev, Tatarstan Respublikasï Däülät Sovetï deputatï, şagïjr’ Robert Miñnullin, TR Sänägat’ häm säüdä ministrlïgï xezmätkäre Güzälija Xäsänova, Ul’janovski ölkäseneñ JAña Malïklï rajon başlïgï Il’jas Möxetdinov, Omski ölkäseneñ Bol’şereç’e rajonï, Ülänkül avïlï cirle üzidarä başlïgï Läjlä Möxämmätşina, Tatarstan Respublikasïnïñ Kukmara rajonï, Olï Särdek avïlï cirlege başlïgï Minnesart Fättaxov, Kirov ölkäse tatar mädänijat üzäge räise Kamil Äxätov häm başkalar çïgïş jasadï.

Çïgïşlardan soñ “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”neñ Ustavï kabul itelde, idarä organnarï häm räis sajlandï, bu urïnga bertavïştan Penza ölkäseneñ Urta Äläzän avïlïnnan tanïlgan cämägat’ ěşleklese Kjazïm Deberdiev sajlap kueldï. Idarä sostavïna şulaj uk Rossija töbäklärennän häm Tatarstannan da keşelär kertelde, alar arasïnda Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Fäüzija Bäjrämova häm Mars Tukaev ta bar. Revizija komissijase räise itep isä Kirov ölkäsennän Kamil Äxätov sajlandï. Konferentsijadä katnaşuçïlar Rossija Federatsijasendä jaşäüçe tatarlarga möräcägat’ tä kabul ittelär, anda avïlarïbïznïñ ictimagïj, ik˝tisadïj häm ruxi tormïşïn jañartu, tugan telne, milli mägarifne, mädänijatne, xalkïbïznïñ traditsijalären saklau, tatar avïllarïn gomer-gomergä jaşätep kilgän äxlakïj nigezne torgïzïrga çakïrïlgan ide.

Bu könnärdä delegatlar rajon belän tanïşïrga da ölgerdelär, alar Puçï häm Änäk avïllarïnda, Bajsarda häm JAña Kormaşta, JAña Älem häm Akküz avïllarïnda buldïlar, mädänijat jortlarïnda, balalar icat üzäklärendä, mäçetlärdä, muzejlarda häm mäktäplärdämilli mädänijat häm tugan telneñ torïşï belän tanïştïlar. Aktanïş rajon üzäge buença maxsus ěkskurtsijagä isä Ciñü parkïnda, balalar icat üzägendä, sälamätländerü üzägendä, Cämig˝ mäçettä, Sängat’ parkïnda, “Kaenkaj” balalar bakçasïnda, rajon muzeenda, agregat zavodïnda, boz saraenda, 3nçe mäktäp-gimnazijadä bulu karalgan ide. Delegatlar şulaj uk Aktanïşta Seberdän alïp kilgän kedr agaçïn utïrtu tantanasïnda da katnaştïlar, ul tatar xalkïnïñ berdämlegenä häm nïklïgïna simvol bulïp torsïn, didelär. Rajon mädänijat saraenda kunaklar öçen maxsus kürsätelgän “Aktanïşïm – Ak Ilem” kontsert programmasï isä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn, zatlïlïgïn kürsätte, böten Rossijadän cïelgan tatarlarga milli ürnäk vazïjfasïn ütäde.

Şulaj itep, Aktanïş cirendä “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsise” tözelde häm olï tormïşka fatïjxa aldï. Mäskäüdä terkälü ütkäç, bu oeşma üz tiräsenä barlïk tatar avïllarïn da berläşterer, alarnïñ tarixïn, bügenge xällären öjräner, tatar xalkïnïñ ruxi bişege bulgan avïllarïbïznï saklap kalu buença barïsïn da ěşlär, digän ömettä kalïjk!

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge
2008 el, 26 maj.

Seber xanlïgïn jaulap aluga jaña karaş

Fäүzija Bäjrämova, jazuçï, tarix fännäre kandidatï, Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï

(2008 elnïñ 20 maenda, Qazan şähäreneñ Märcäni isemendäge tarix institutïnda uzdïrïlgan “Urta gasïrlar törki-tatar däүlätläreneñ säjasi häm sotsial’-ik˝tisadïj tarixï / XV-XVIII gasïrnïñ öçençe çirege/” dip atalgan Bötenrossija fänni konferentsijasendä jasagan çïgïş)

Barlïk rus häm sovet ěntsiklopedijalärendä dijarlek Seber xanlïgïn jaulap aluçï itep kazak atamanï Ermak kүrsätelä, rus tarixçïlarï da dүrt gasïr bue şunï isbatlap jazdïlar, soñgï ellarda isä bu turïda kinofil’mnar töşerelde, Seberdä häm Rossijaneñ başka urïnnarïnda aña häjkälär kueldï. Ämma bu döreslekkä turï kiläme soñ, Seberne bujsïndïruçï, çïnnan da, Ermakmï jaki bu xakïjkat’ne jaşerer öçen ujlap çïgarïlgan jalganmï?

“Tatar ěntsiklopedik sүzlege”nän kүrengänçä, “Seber xanlïgï 15 jözneñ 20nçe ellarïnda barlïkka kilä häm 1598 elda, Kүçem xan үterelgännän soñ, möstäkïjl’legen jugalta häm rus däүlätenä bujsïndïrïla”, dielä. (Tatar ěntsiklopedik sүzlege. Qazan, 2002, 558 bit.) Ermaknïñ Sebergä jau çabuï isä kajber tarixçïlar jazuï buença 1581 elnïñ 1 sentjabrendä başlana,(“Есиповская летопись”, Миллер Г.Ф., “История Сибири”, Шеглов И.В., “Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири”,Hadi Atlasi, “Seber tarixï” h.b.), kajberläreneñ jazuï buença bu poxod 1582 elnïñ 1 sentjabrendä başlana. (Skrïnnikov R.G., “Sibirskaja ěkspeditsija Ermaka”, Gabdel’bar Fajzraxmanov “Istorija sibirskix tatar s drevnejşix vremen do naçala XX veka” h.b.) Ermak kajber tarixçïlar jazuï buença 1584 elnïñ 5-6 avgustïnda, kajberläre jazuïnça – 1585 elnïñ 5-6 avgustïnda Vagaj elgasïnïñ Irtïşka koja torgan urïnïnda Küçem xan jaugirläre tarafïnnan üterelä.

Ni bulsa da, Ermak Seberdä nibarï 3 el bula, Napoleon Mäskäüne algan kebek, Seberneñ başkalasï Iskärne genä kulïna töşerä, Küçem xan isä kazak atamanï üterelgännän soñ da 15 eldan artïk kulïna kïlïç totïp urïs gaskärenä karşï sugïşa. Tagï da tulïrak itep äjtkändä, Küçem xannïñ iseme barï tik 1601 ellardan soñ gïna el˝jazmalarda kürsätelmi başlïj, şulaj bulgaç, anïñ üleme dä 1598 elda tügel, 1601 ellarda gïna bulgan bulïrga tieş. Dimäk Küçem xan, Ermak üterelgännän soñ da äle 15 eldan artïk üz däüläte öçen köräş alïp bara, ämma bu köräş inde kazak atamanï Ermakka karşï tügel, urïs reguljar armijasenä karşï bula. JAg˝ni, ozak ellar bue Seber xanlïgï belän Rossija däüläte arasïnda kankojgïç sugïşlar bara, tatarlar öçen bu ilne häm cirne birmäs öçen azatlïk sugïşï bulsa, ruslar öçen, Rossija öçen jaulap alu sugïşï bula.

Xäer, Ermakka kadär dä Rossijaneñ Seberne kulga töşerergä nïklï nijate bula, bu turïda tarixi dokumentlar söjli. Rossija patşasï Ivan IV üze xuca bulmagan Ural-Seber cirlären 1558 elda uk urïs bajlarï Strogonovlarga talarga röxsät birä. 1574 elnïñ 30 maenda isä ul Küçem xan bilämäläreneñ, jag˝ni, çit däülät bulgan Seber xanlïgïnïñ zur öleşen zhalovannaja gramota nigezendä şul uk Strogonovlarga birä, alarga anda krepost’lar salïrga, korallï sakçïlar totarga, timer ěşkärtergä, igen çäçärgä röxsät itä häm seber xalkïnnan jasak cïep, anï üzenä kitertergä boera (Бахрушин С.В. Пути в Сибирь в XVI – XVII вв. // Бахрушин С.В. Научные труды. Т.III. Ч.I. – М., 1955, с.93.). Häm bolar öçen Ivan patşa Strogonovlarnï 20 elga barlïk salïmnardan azat itä! JUgïjsä bu bit Kүçem xannïñ urïs patşasï belän tïnïç jaşäү xakïna, үz xalkïnnan özep, Mäskäүgä här el saen meñ keş tirese jasak tүläp torgan çaklarï! Häm şul uk vakïtta JAvïz Ivanga: “Tïnïçlïk teläsäñ – tïnïç jaşärbez, sugïşïrga teläsäñ – sugïşïrbïz”, - dip xat jazgan ellarï...

Ä Ivan patşaga Seber tulïsïnça kiräk bula häm ul sugïşka äzerlänä. Stogonovlar ěkspantsijase aşa Seberne jaulap alunïñ berençe ětabï başlansa, Ermak anïñ dävamï gïna bulïp tora, ä Rossijaneñ reguljar armijase isä bu mäkerle ěşne azagïna citkerä. 1570 ellarda Strogonovlar Ural-Seberdä 8 million desjatina cirlärgä ija bulalar, bu tirälärdä Solikamski, Konkor, Orel-Kargedan, Çusovoj kebek taş kalalar saldïralar, bandit kazaklarnï jallap, xäzerge xantï-mansi cirlärenä xätle höcүmnär oeştïralar, alar talamagan ber genä avïl da kalmïj. Häm, älbättä, Kүçem xan da , Mäskäү belän tïnïçlïk xakïna, dip, kүrälätä ilen talatïrga telämi häm 1573 elda үze Strogonovlarga karşï jau çïga, urïslarga jasak tүläүne tuktata.

Ul arada Ural ar˝jagïna, Strogonovlar janïna Ermak julbasarlarï kilep çïga, alarnïñ Idel buenda oeştïrgan kanlï sueşlardan soñ patşa gaskärennän kaçïp jörүläre bula. 1577 elnïñ cäendä farsï ilenä baruçï urïs ilçelegen talaganï häm ilçe Karamïşevnï үterep, Rossija patşasïnïñ farsï şahïna digän böten bүläklären үzenä alganï öçen Ivan IV Ermaknï häm anïñ başkisärlären үlem cäzasïna xökem itä (Миллер Г.Ф. История Сибири. Москва, 1999, с. 335. Грамота царя Ивана Васильевича на Чусовую Максиму и Никите Строгановым о посылке в Чердынь волжских казаков Ермака Тимофеева с товарищами, 1582 год, ноября 16.) “А те атаманы и казаки преж того ссорили нас с Ногайской ордою, послов ногайских на Волге на перевозех побивали, и ордобазарцев грабили и побивали, и нашим людем многие грабежи и убытки чинили; и им было вины свои покрыти тем, что было нашу Пермскую землю оберегать, и они зделали с вами вместе по тому ж, как на Волге чинили и воровали...” (Kүrsätelgän xezmät, şunda uk.) Perm’ cirlären saklamagan oçrakta, Ivan patşa Ermaknï häm anïñ kazaklarïn asïp kujarga boera.

Ämma Ermaknïñ “Seber xanlïgïn jaulap aluï” turïndagï xäbären işetkäç, Ivan IV үzeneñ Ermakka karata bulgan fikeren kapma-karşïga үzgärtä. “...взял Сибирское царство, победил о обратил в бегство хана Кучума, многих татар, остяков, вогулов привел к шерти быть под царскую руку и давать им ежегодно ясак”, dip maktanïp jaza Ermak Räsäj patşasïna xatïnda. Ermak atamanï Ivan Kol’tso anïñ bu xatïn 1583 elnïñ jazïnda Ivan patşa kulïna kiterep tottïra. Äle kүptän tүgel genä үlem cäzasïna xökem itelgän Ivan Kol’tsonï da, anïñ janïndagï kazaklarnï da Räsäj patşasï asïp kujmïj, kiresençä, başkisär Ermak öçen, dip, үz östennän tunïn salïp birä, aña sugïş köbälären bүläk itä, başkalarnï da mul bäxillätä. Ul gïna da tүgel, Ivan patşa Ermakka jardämgä dip, voevodalarï knjaz’ Semeon Bolxonskij häm Ivan Gluxovnï, 500 keşelek korallï gaskär belän, Sebergä ozata, alarga xristian dine ähelläre, ärxärilär häm poplar da kuşïla, bu täre poxodïna soñrak Uralda Strogonovlarnïñ 300 keşelek sugïşçïlarï da östälä.(Сибирские летописи. – СПб., 1907, с.346.).

Inde tarixtan bilgele bulgança, Ermak ul vakïtta Seberne ala almïj, barï tik xanlïknïñ başkalasï Iskärne genä kulga töşerä häm jakïn-tirädäge şähär-avïllarnï talïj. Berençe kïşta uk Iskärdä çolgaşïşta kalïp, anïñ açlïktan küp keşese kïrïla, közen Mäskäüdän kilep kuşïlgan meñ keşelek gaskär häm çirkäü çirüe Ermaknïñ xälen ciñeläjtäse urïnda, aldagï salkïn kïşta tagï çolganïşta häm azïksïz kalïp, bötenläe belän kïrïlïp-ülep betä, alarnïñ ülemendä Ermaknïñ da gaebe zur bula. Iskär häm Karaça şähärlärendä çolganïşta kalgan urïs gaskäre, xristian ruxanilarï şul xätle xälgä kilep citälär ki, alar xätta ber-berläreneñ mäetlären aşïj başlïjlar, bu xakta Seber el˝jazmalarï xäbär itä. 1585 elnïñ cäendä isä Ermak böten köçen kuep Seberdän çïgïp kaçarga omtïla, ul elga julï belän könbatïşka da, tön’jakka da ïrgïlïp karïj, ämma anï tatarlar ber jaktan da çïgarmïjlar häm Ermak gaskäre belän Iskärdän erak tügel ülemen taba... Iskärne saklap kalgan voevoda Ivan Gluxov häm kazaklar 1585 elnïñ 15 avgustïnda anï taşlap, şähärgä ut törtep kaçalar, Ob’ häm Peçora elgalarï aşa Räsäjgä kajtïp egïlalar. (Сибирские летописи... с.299.) Küçem xan isä vakïtlï gïna kaldïrïp torgan başkalasïna jañadan kajta häm xanlïk belän idarä itä başlïj.

Küräbez, başkisär Ermak Seberne ala almagan, barï tik jul östendäge avïl häm kalalarnï talau häm cirle xalïknï üterü, alarnï köçläp çukïndïru belän genä şögïl’längän. Ämma Kotïptan kïpçak dalalarïnaça cäelgän, Ural taularïnnan Baraba dalalarïna kadär taralïp jatkan Seber ilenä anïñ kulï citmägän, anda äle ozak ellar bue tatarlar xuca bulgan. Tik urïs gaskäre dä Ermaknïñ artïnnan bastïrïp Sebergä kilep citkän, alar inde bu baj häm irken cirlärne jugaltïrga telämägännär. Şulaj itep, Seber öçen distä ellarga suzïlgan kanlï sugïşlar başlanïp kitkän. Äle 1585 elnïñ közendä ük, Mäskäüdän Sebergä voevoda Ivan Mansurov gaskäre cibärelä, ul Kotïpta urïs kälgäse tözi, 1586 elnï voevodalar Vasilij Sukin, Ivan Mjasnoj häm pis’mennïj golova Danila Çulkov gaskär belän Sebergä kilep citälär, alar borïngï tatar şähärläre Çimgi-Tura häm Tubïl-Tura östendä Tömän häm 1587 elda Tobol’ski xärbi kälgä-kalalarïn salalar. Ul arada Kotïpta, ělekkege Pelïm knjazlïgï urïnïnda Pelïm, Berezov, Surgut kalalarï kalkïp çïga, 1594 elda isä Küçem xannïñ JAlïm-Tora şähäre urïnïnda urïslarnïñ Tara kalasï barlïkka kilä (Миллер Г.Ф. История Сибири. Т. 1. М. – Л., 1937, с. 355.). Tatarlarnïñ töp su jullarï bulgan Irtïş häm Tubïl, Tura häm Tara, Ob’ elgalarï buena urnaşkan bu urïs kalalarï tiz arada köçle xärbi krepost’larga äjlänälär, Seberne tulïsïnça jaulap alu buença töp tajanïç rolen ütilär.

Şunïsïn da onïtmaska kiräk, Seber cirendä bu xärbi krepost’larnï tözü häm saklau urïs gaskäre jardämendä başkarïla, şul uk vakïtta jaulap alïngan cirle xalïklarnï fajdalanu oçraklarï da bula. Äjtik, 1594 elnïñ başïnda knjaz’ Andrej Eletskij citäkçelegendä Mäskäüdän Sebergä ozatïlgan 147 keşelek cäjaüle urïs gaskärenä Qazannan 100 atlï tatarnï, Ural başkortlarïnnan 300 atlï cajdaknï alalar, alarga başlïk itep çukïngan tatar Mamlï Mal’tsev bilgelänä. Moña östäp tagï Laeştan häm Täteştän illeşär poljak totkïnï, Qazannan tagï ille tatar Mäskäü gaskärenä kilep kuşïla. Sebergä kilep citkäç isä bu gaskär tagï da zuraep, aña tagï jözlägän kazak, urïslarga xezmätkä küçkän jözdän artïk Tubïl tatarï, Tömän şähärennän distälägän litvalï häm çärkäslär, cirle vogul-ostjaklar kuşïlïp, Taraga kilep citkändä meñnän artïk sugïşçïnï xasil itälär, şularnïñ jartïsï tatar-başkort bula (Тарская мозаика. Омск, 1994, с. 7.).

Küçem xanga distä ellar bue menä şulaj berniçä frontta – Sebergä där’ja bulïp agïlgan urïs reguljar armijasenä, alarga kilep kuşïlgan satlïk millättäşlärenä häm forsattan fajdalanïp, arttan Iskärgä bärep kergän kazax soltannarïna karşï da köräşergä turï kilä. Döres, soñgïlarï bik tiz üzläre dä urïs kolïna äjlänälär, 16 jaş’lek kazax soltanï Uraz-Möxämmät, tajbugaçï Säjtäk häm Küçem xanga xïjanät itep, kazaxlarga xezmätkä küçkän Karaça-väzir, vakïtlïça Iskärgä kerep utïrsalar da, 1588 elnïñ cäendä alarnï mäker julï belän äsirlekkä töşerälär häm Mäskäügä ozatalar. (Сибирские летописи... с.293-294.) Seber kanga batïp jatkanda, kazax xanï Täväkkäl 50 meñ keşelek gaskären Boxaranï tuzdïrïrga cibärä, jardäm sorasalar da, üz törki-möselmannarïna bulïşmïj. Üz xäle xäl bulganga, Boxara da Sebergä jardäm itä almïj, Kïrïm, Törkija dä jardämgä kilmi, Idel-Ural üze ut ěçendä jata, şulaj itep, Küçem xan urïs armijasenä karşï köräştä az sanlï xalkï belän ber jalgïzï kala.

Seberneñ zur su bujlarï äkerenläp urïs kälgäläre belän tulsa da, alar kulïnda utlï koral, mïltïk häm çuen tuplar bulsa da, Küçem xan alardan kaçïp dalada jörmi, böten gajräten häm gaskären cïep, sanaj-uklar, kïlïç-söñgelär belän bulsa da şuşï kalalarga höcüm itä. 1590 elnïñ 23 ijunendä ul Tömän tiräsendä zur sugïşlar alïp bara, Tubïl kalasïna höcüm itä, şähärne ala almasa da, küp urïs gaskärilären juk itä, tirä-jak avïllarda urïslarga xezmätkä küçkän satlïk tatarlïrnï äsir itep alïp, Baraba dalalarïna ozata, şulaj uk cirle xalïknïñ küpçelege üz teläge belän Küçem xanga ijarep, Irtïş-Om’ bujlarïna kitep bara. Biredä isä Küçem xan Sala, Kaurdak olïslarïna höcüm itep, üzenä karşï çïkkan patşa gaskären çigenergä mäcbür itä. Şulaj itep, cirle xalïk jasaknï jañadan Küçem xanga tüli başlïj, Irtïşnïñ häm Ob’nïñ jugarï öleşläre, Baraba dalalarï, Tara häm Om’ elgasï bujlarï tulïsïnça dijarlek Küçem xan kulïnda bula. (Gäbdelbär Fäjzraxmanov. Kürsätelgän xezmät, 206 bit.)

Ämma urïs gaskäre dä monïñ belän kileşergä telämi, alarga tatarlardan kilä torgan jasak räveşendäge keş tireläre, toz külläre hava kebek kiräk bula, häm alar kälgälärennän çïgïp, Küçem xannï ězärlekli başlïjlar. Küçem xan gaskäre belän şundïj zur bäreleşlärneñ berse 1591 elnïñ avgustïnda bula, Tubïl voevodasï Kol’tsov-Masal’skij Işim elgasï bujlarïnda kinättän tatarlarnïñ ïstanïna höcüm itä. Bu sugïşta küp tatarlar ülä, Küçem xannïñ balalarï urïslarga äsir töşä, ämma tatar xanï ciñelmi, däülät öçen sugïşïn dävam itä. (Hadi Atlasi. Seber tarixï. Söenbikä. Qazan xanlïgï. – Qazan, 1993, 114 bit.)

Küçem xan häm patşa gaskäre arasïnda şundïj kankojgïç sugïşlarnïñ tagï berse 1595 elnï Irtïşnïñ jugarï agïmïndagï Kara-Atau kalasïnda bula. Urïs voevodasï Boris Domozhirov Küçem xannïñ ïstanïna kötmägändä höcüm itep, bik küp tatarlarnï juk itä, urïslar jagïnnan da küp sugïşçïlar ülä, küp kenä zatlï tatarlar äsirlekkä ělägä (Буцинский П. Заселение Сибири и первые ее насельники. – Харьков, 1899, с.143, 145). Ämma Küçem xan bu jaudan da isän çïga häm üze dä urïs kälgälärenä höcümnären dävam itä, anïñ janïnda olï ulï Ali häm tugrïlïklï morzalarï häm jaugirläre bula. 1595 elnïñ martïnda Tubïl voevodasï Rostovskij Tara şähärendäge urïs gaskärenä jardämgä 239 xärbi häm küp koral cibärä, 500 keşelek gaskär, Küçem xan ězläre bujlap, Baraba dalalarïna tarala. Biredä här şähär häm avïl öçen kankojgïç sugïşlar başlana. Urïs voevodalarï Domozhirov häm Ropozovlar karamagïndagï atlï gaskär tatarlarnïñ Çangula, Lugaj, Kilem, Barma, Liuba, Toraş, Kärpäk olïslarïn utka totalar, Tunus şähäre cir belän tigezlänä, xalkï juk itelä. Bu xällärne kürep kurkuga töşkän cirle xalïknïñ ber öleşe Räsäjgä bujsïnuïn belderä, urïslarga jasak tülärgä rizalaşa. (Hadi Atlasi. Kürsätelgän xezmät, 125 bit.)

Küçem xan isä urïslar belän sugïşïp çigenä-çigenä, Irtïş häm Ob’ elgalarïnïñ jugarï agïmïna, Om’ elgasï bujlarïna uk kilep citä, gailäsen Irmän elgasï buendagï Ton-Tura şähärendä kaldïrïp, jaña höcümnärgä taşlana. Döres, Kara-Atau sugïşïnnan soñ anï 300 morzasï kaldïrïp kitä, alar säüdä kärvannarïna ijarep, gailäläre belän Boxaraga küçälär, Xiva jaklarïna kitep baralar. Bu jul Küçem xan öçen dä açïk bula, ämma ul ilen, xalkïn, däüläten taşlap kitä almïj häm urïs gaskärenä karşï sugïşlarïn dävam itä. Bu vakïtta aña inde 80 jaş’ tulïp kilgänlegen dä, Küçem xannïñ jartïlaş sukïrajganïn da onïtmaska kiräk. Şuşï xälendä dä ul ilen jaklau öçen xärbilärne oeştïra ala, alar belän kankojgïç sugïşlarga kerä, 1596 elnï Ïk küle buennan kalmïklarnï kuïp çïgara, 1597 elnï Irtïşnïñ urta agïmïndagï Teräni häm Om’ elgasï buendagï Luguj olïsïn urïslar kulïnnan tartïp ala, berniçä tapkïr Tara şähärenä höcüm itä.(Butsinskij P. Kürsätelgän xezmät, 143, 146 bitlär.)

Tatar xanïnïñ bolaj gïna bireşmäsen añlagan Räsäj patşalarï aña xatlar da jazïp karïjlar, üzlärenä xezmätkä küçärgä ügetlilär. 1596 elnï urïs patşasï Fedor Ivanoviç Küçem xanga bolaj dip jaza: “... Sineñ ělekkege ěşläreñä häm bujsïnmavïña karamastan, bez sine, Küçem patşa, balalarïñ belän üzebezgä çakïrabïz häm bezgä xezmät itärgä öndibez! Sin bezneñ küz aldïbïzda bulïrsïñ, bez siña başka xan häm xanzädälärgä birgän kebek, xakïn tüläp torïrbïz! Ägär inde Seber-jortïñda kalïrga teliseñ ikän, anda xan bulïrsïñ, häm bezgä bujsïnïp, tieşle xakïn alïp torïrsïñ!” (Абдиров М. Хан Кучум – известный и неизвестный. Алма-Ата, 1996, с. 125). Ämma Küçem xan urïs patşalarïnïñ bu jalgan väg˝dälärenä ïşanmïj, anïñ Mäskäügä bujsïngan tatar xanï bulïp tarixka kerep kalasï kilmi häm ul il-cire öçen sugïşlarïn dävam itä.

Küçem xannï bu räveşle üzlärenä bujsïndïra almagaç, Mäskäü patşasï aña äsirlektäge ulï Äbelxäer häm tuganïnïñ ulï Möxämmätkol aşa möräcägat’ itterep karïj. “Böek Räsäj patşasï aldïnda üzeñneñ gaebeñne kaplau öçen, biregä berär ulïñnï totïk-amänät itep cibär, - dip jazalar alar. – Üzeñ dä monda kil häm bezneñ kebek räxät tormïş tabarsïñ, bezgä böek padişah cirlär häm şähärlär birde, sin dä alarnï alïrsïñ! Ägär teläsäñ, Räsäj patşasïna bujsïnïp, annan xezmät xakï alïp, Seberdä xuca bulïrsïñ!” (Абдиров М. Kүrsätelgän xezmät, şunda uk.) Ämma Kүçem xan Mäskäүdän kaçïp kajtkan tatar-nugaj jaugirläre söjlägännän anda Seber morzalarïn sugïş öçen genä totkannarïn, alarnï törki-möselmannarga karşï jaularda kullangannarïn belä ide inde. Kүçem xan үz gomeren saklap kalu bäräbärenä mondïj xurlïklï kileşүgä barmïj häm il-cire öçen sugïşuïn dävam itä.

“Кучум неуступчиво боролся с Ермаком ; в этой борьбе он не унижал своего сана, ни своего достоинства, ни падал ниц перед покорителем, мстил ему, сообразно духу времени, и тайно, и явно, и, наконец семнадцать лет скитаясь по степям, он, в диком величии своем, предпочел лучше пасть под ударами судьбы, но не запятнать себя добровольной передачей перед тем, кого он считал своими притеснителями и врагами...”, - dip jaza bu xakta tarixçï Nebol’sin (Небольсин П.И. Покорение Сибири. – СПб, 1849, с.111).

Seber öçen iñ köçle soñgï sugïşlarnïñ berse 1598 elnïñ 20 avgustïnda bula, voevoda Andrej Voejkov gaskäre Çan kүle buenda urnaşkan Kүçem xan ïstanïna tönnä kötmägändä höcүm itä häm joklap jatkan xalïknï suep çïga. Үlүçelär arasïnda Kүçem xannïñ 370 jaugire, onïklarï häm morzalar da bula, ä xan gailäsennän 30 keşe urïslarga äsir töşä. (Butsinskij P.N. Kүrsätelgän xezmät, 147 bit.) Kүçem xan isä үze bu vakïtta ullarï Ali, Kagaj, Azim häm jözlägän jaugire belän erak olïslarda gaskär tuplap jöri häm ul jañadan JAlïm-Tora – Tara şähären kire kajtarïrga ujlïj. Ullarï, kilennäre, onïklarï urïslar kulïna äsir bulïp töşkäç, voevodalar Kүçem xanga tagï ilçe cibärep karïjlar, birelergä kuşalar. Kүçem xannïñ cavabï: “Min Seberne үzem teläp birmädem, iregemne dä үz telägem belän birmäm!” – bula. Şulaj itep, 1598 elnïñ 20 avgustï Könbatïş Seberneñ räsmi räveştä Rossija sostavïna kerүeneñ faktik datasï bulïp tora.

Şuşï kankojgïç sugïştan soñ Küçem xannïñ iseme tarix el˝jazmalarïnda kürenmi başlïj, ä 1601 eldan Seber xanï bulïp anïñ olï ulï Ali isäplänä. Küçem xan tarix mäjdanïnnan jukka çïksa da, Seber öçen köräşne başta anïñ ulï Ali, ul urïslarga äsirlekkä töşkäç, başka ulllarï Azim, Kanaj, Işim, Morat, soñrak onïklarï Ablaj-Gäräj, Däülät-Gäräj, Täüke, Buka soltan dävam itälär. Seberne kire kajtaru öçen köräş äle tagï ike gasïr dävam itä, Küçem xannïñ onïklarï urïslarga karşï sugïşlar belän 1636 elnï Ufa şähärenä xätle barïp citälär. Räsmi tarixta “başkort vosstanieläre” dip jörtelgän tatar kütäreleşläreneñ dä başïnda, nigezdä, Küçem xan näsele torgan. Ä Küçem xannïñ urïslarga äsir töşep, Mäskäügä cibärelgän näsele tulïsïnça dijarlek xristian dinenä küçep betä, urïslaşa häm tarix säxnäsennän töşep kala.

Näticä jasap äjtkändä, Seberne bernindi Ermak ta basïp almagan, ä Rossijaneñ reguljar armijase jaulap algan. Ozakka suzïlgan bu sugïş Ermak belän Küçem xan arasïndagï sugïş tügel, ä bälki ike däülät – Räsäj belän Seber xanlïgï arasïndagï sugïş bula. Rossija öçen bu jaulap alu sugïşlarï bulsa, Seber xanlïgï öçen milli-azatlïk köräşe bulïp tora. Seber xanlïgï Rossija belän bernindi kileşülärgä dä barmïj, anïñ bügenge köngä xätle Mäskäü belän solïx tözegäne juk, xalïkara normalar buença ul äle dä Rossija belän sugïş xälendä isäplänä. Şuña kürä Seber xanlïgïnïñ töp dävamçïlarï bulgan seber tatarlarïnïñ jañadan üz bäjsez däülätlären torgïzïrga da, jaulap alïnularï öçen Mäskäüdän kompentsatsija tülätergä dä, Räsäjneñ tatarlarga karata uzdïrgan juk itü säjasäte öçen xalïkara mäxkämälärgä birergä dä xaklarï bar. Çönki tarixi döreslek alar jagïnda.

Ä tatar xalkï öçen, bigräk tä, seber tatarlarïna Ermak bernindi dä batïr tügel, ä başkisär häm julbasar. Ul Sebergä talau häm üterü nijate belän kilgän häm şul kara ěşen ěşlägän dä. Häm ülemen dä tatarlar kulïnnan Seberdä tapkan. Ä Küçem xan isä tatar xalkï öçen milli kaharman, azatlïk köräşçese häm cihangir ir – Seberneñ Altïn xanï bulïp kala birä.


Fajdalanïlgan xezmät:

Абдиров Мурат. Хан Кучум: известный и неизвестный. – Алма-Ата, 1996.
Atlasi Hadi. Seber tarixï. Söenbikä. Qazan xanlïgï. – Qazan, 1993.
Bäjrämova F.Ä. Kүçem xan. – Qazan, 2007.
Кабдулвахитов Калиль. По следам тюменских шейхов. – Тюмень, 2005.
Миллер Г.Ф. История Сибири. – Москва, 1999.
Tatar ěntsiklopedija sүzlege. – Qazan, 2002.
Тарская мозаика. – Омск, 1994.
Тобольский хронограф – 1, 2, 3, 4. – Омск, Москва, Екатеринбург, 1993, 1994, 1998, 2004.
Файзрахманов Г.Л. История сибирских татар с древнейших времен до начала XXвека. – Казань, 2002.

Galimnär cïenï

Bu könnärdä Kazanda, Märcäni isemendäge tarix institutïnda, “Urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ säjasi häm sotsial’-ik˝tisadïj tarixï (XV – XVIII gasïrnïñ öçençe çirege)” dip atalgan temaga Bötenrossija fänni konferentsijase buldï. Konferentsija ěşendä Tatarstan tarixçïlarïnnan tïş, Maxaçkala, Voronezh , Tömän şähärlärennän dä galimnär katnaştï. Fänni forum barïşïnda urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ barlïkka kilüe häm jaulap alïnuï tarixï, bu temaga karagan jaña çïganaklar, material’ kul’tura häm arxeologik mäg˝lümatlar, törki-tatar däülätläreneñ tarixi geografijaläre, ruxi mädänijatneñ törki-tatar däülätlärendäge ictimagïj-säjasi üseşkä täěsire, tatar xanlïklarïnïñ üzara mädäni häm millätara baglanïşlarï, alarnïñ dön’ja mäjdanïnda totkan urïnnarï, urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ säjasi-administrativ tözeleşläre, tatarlarnïñ Evrazija xalïklarïna täěsire temalarï kiñ jaktïrtïldï. Dokladlar Altïn Urda, Qazan, Seber, Kasïjm, Kïrïm, Kumïktörki-tatar däülätläreneñ säjasi häm ictimagïj tormïşïn açïp birügä bagïşlangan ide. Kereş süz belän isä tarix fännäre doktorï, Tatarstan fännär akademijaseneñ vitse-prezidentï Mirkasïjm Gosmanov çïgïş jasadï, ul aerïm töbäk tarixlarïn gïna tügel, zur törki-tatar tarixïn ber itep öjränergä çakïrdï.

Dagïstannan filosofija fännäre kandidatï Kamil Aliev häm filologija fännäre kandidatï Garun-Räşid Gusejnov kumïklarnïñ Altïn Urda sostavïndagï häm aerïm Kumïk däüläte bularak tarixï turïnda, Voronezh däülät universitetïnnan tarix fännäre kandidatï Jurij Seleznev 1420-1460 ellarda rus-urda mönäsäbätläreneñ rus çïganaklarïnda çagïlïşï, Qazannan tarix fännäre doktorï Ildus Zahidullin Kïrïm xanlïgïnda 17-18 gasïrlarda möselman dini idaräçelege, tarix fännäre doktorï Gamircan Däülätşin Qazan xanlïgïnda ruxi miras, tarix fännäre kandidatï Ilnur Mirgaliev Altïn Urda däüläteneñ soñgï çorï, arxitektura fännäre doktorï Nijaz Xalitov 15 gasïrnïñ axïrï-16 gasïrnïñ başïnda Xan-Kirmändäge xan saraenïñ tözeleşe turïnda, Tatarstan Däülät arxivï baş belgeçe Il’jas Möstäkimov “Däftäri Çïñgïznamä”däge jaña tarixi mäg˝lümatlar buença, tarix fännäre kandidatï Bulat Räximcanov Kasim xanlïgï tarixïnïñ anglo-amerika çïganaklarïnda bireleşe, Märcäni isemendäge tarix institutï aspirantnï Almaz Xäbibullin Kïrïm xanlïgïndagï xärbi saklanu korïlmalarïnïñ tipologijase turïnda, tarix fännäre kandidatï Räşit Galläm Kazan xanlïgï çorïnda Tau jagïnïñ tarixi geografijase buença, tarix fännäre kandidatï Nurulla Garif urta gasïrlardagï Çistaj tarixïnnan jaña mäg˝lümatlar turïnda, aspirant Dmitrij Takanaev 16-17 gasïrlardagï rus el˝jazmalarïnda törki-tatar däülätläreneñ jaulap alïnuï xakïnda, Çallï şähärennän tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova Seber xanlïgïnïñ jaulap alïnuïna jaña karaş digän temaga, Tömän universitetïnnan Änvär Aksanov 1467-1469 ellardagï Mäskäü-Qazan sugïşlarï turïnda 15 gasïr azagïndagï rus el˝jazmalarïnïñ jaña mäg˝lümatlarï buença dokladlar jasadïlar.

Konferentsija azagïnda, näticä jasap, rezoljutsija kabul itelde, anda urta gasïrlardagï törki-tatar däülätläreneñ material’ häm ruxi mädänijatläre bügenge Rossijaneñ häm Evrazijaneñ aerïlgïsïz öleşe buluï, bu xakta mäktäp häm jugarï uku jortlarï programmalarïna döres mäg˝lümat birergä kiräklege turïnda, bu temanï öjränüçe dön’ja galimnäre belän ělemtäne nïgïtu, Cuçi Olïsï buença arxeologik tikşerü ěşlären kiñäjtü, bu temaga daimi fänni konferentsijalär uzdïru häm alarnïñ materiallarïn aerïm kitap itep bastïru turïnda äjtelde.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge
2008, 25 maj

Tatar kongressi Nurlatta

Bu könnärdä Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Nurlat rajonïnda bulïp kajttïlar. Bilgele bulgança, Tatarstannïñ 15 rajon үzägendä tatar mäktäpläre juk, häm kïzganïçka karşï, Nurlat şähäre dä şul isemlekkä kerä. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï räise urïnbasarï Nurija Gäräeva, jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäүzija Bäjrämova, Tatarstan Respublikasïnïñ Mägarif häm fän ministrlïgï belgeçe Gölfija Gajnetdinova, kongress xezmätkäre Täbris Jarullin şuşï mäs’äläne öjränergä urïnga kildelär. Alar rajon xakimijat başlïgï Nail Şäräpov belän maxsus oçraşïp, Nurlat şähärendä tatar mäktäbe açu turïnda söjläştelär häm kileştelär.

Qazannan kilgän delegatsija şulaj uk Nurlat şähäreneñ 8, 9, 10nçï mäktäplärendä buldï, ukïtuçïlar belän oçraşïp, tatar balalarï öçen klasslar gïna tүgel, aerïm tatar mäktäbe kiräklege añlatïldï. Bu könne şulaj uk şähärneñ “Alsu” tatar başlangïç mäktäp-balalar bakçasïnda tärbijaçelär häm balalar belän oçraşu buldï, Kazan väkilläre şulaj uk “Kojaşkaj” tatar balalar bakçasï belän dä tanïştïlar. Nurlat şähäreneñ mäktäp häm balalar bakçalarïna Kazannan alïp kilgän tatarça kitaplar bүläk itelde.

Soñïnnan isä Nurlat töbäge tarixi muzeenda cirle intelligentsija väkilläre belän oçraşu buldï, biredä dä tatar mäktäpläreneñ kiräklegenä, milli matbugatnïñ xälenä, millät jazmïşïna töp basïm jasaldï. Kazannan kilgän delegatsija bu könne rajonnïñ Kolbaj Morasa avïlïnda da buldï, alar Gabdulla Kariev muzeenda, kitapxanädä cirle zïjalïlar belän oçraştïlar.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat үzäge

2008 el, 17 maj

Jazuçï belän oçraşu

15 maj könne Qazan şähäreneñ “Nur” tatar kitap kibetendä jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäüzija Bäjrämova belän oçraşu buldï. JAzuçï belän oçraşuga tatar zïjalïlarï, studentlar, milli xäräkät väkilläre, avtornïñ icatïna zur xörmät belän karauçï kitap ukuçïlar kilgän ide. Fäüzija Bäjrämova cïelgan xalïk aldïnda utïz ellïk icatï häm 30 kitabï turïnda söjläde, tatar tarixï, millät jazmïşï belän bäjle küp törle soraularga cavap birde. Avtor soñgï ellarda jazgan “Kïrïk sïrt”, “Karabolak”, Bahadirşah”, “Küçem xan” tarixi romannarïna aeruça kiñ tuktaldï, şulaj uk berençe çor icatï turïnda da centekläp söjläde. Şunïsïn da äjtergä kiräk, bu Fäüzija Bäjrämovanïñ, jazuçï bularak, Qazan xalkï belän berençe tapkïr oçraşu uzdïruï buldï häm ul monï oeştïrgan öçen Tatarstan kitap näşrijatïna, anïñ maxsus kitap kibete xezmätkärlärenä räxmätlären äjtte.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge

Törkijagä säjaxät

Aprel’ aenda Törkijadä törki ädäbijatkä häm mädänijatkä bagïşlangan zur xalïkara cïennar bulïp ütte, alarda distälägän ildän kilgän galimnär belän bergä, Tatarstannan da väkillär katnaştï. Istanbul şähärendä ütkärelgän häm “Törki ädäbijattä Istanbul” dip atalgan simpoziumda bu temanïñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï kiñ jaktïrtïldï, Mäskäüdän filologija fännäre doktorï Älfinä Sibgatullina “Tatar xacnämälärendä Istanbul”, Çallï şähärennän jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova “Gabdräşit Ibrahimov icatïnda häm tormïşïnda Istanbul”, Kazannan filologija fännäre kandidatlarï Älfinur Näcipova “20 jöz başïnda Istanbuldagï säjasi xällärneñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï”, Läjlä Mingazova “Bügenge tatar şig˝rijatendä Istanbul (Çulpan Zarif häm Rifä Raxman şigïr’läre misalïnda)”, Läjsän Gäräeva “Tatar galime Äbrar Kärimullinnïñ Istanbul belän bäjle jazmalarï”, Törkijaneñ Mugla şähärendä jaşäüçe millättäşebez, filologija fännäre kandidatï, şagïjrä Çulpan Zarif-Çetin “Tatar jazuçïsï Mirgazijan JUnïsnïñ säjaxätnämälärendä Istanbul”, törek galimäse Ajşä Bäjrämle “Ělekkege tatar romannarïnda Istanbul” digän temaga dokladlar jasadïlar, tïñlauçïlarnï kïzïksïndïrgan küp soraularga cavap birdelär. Fäüzija Bäjrämova korïltajnï oeştïruçïlarga “Küçem xan” dip atalgan kitabïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte, bïel Törkijadä Gabdräşit Ibrahimovnïñ 150 ellïgïna bagïşlangan fänni konferentsija ütkärü idejasen täk˝dim itte.

Fäüzija Bäjrämova şulaj uk Törkijaneñ Ěgej diñgeze buenda urnaşkan Fätxija şähärendä uzdïrïlgan “Berençe xalïkara törki mädänijat” korïltaenda da katnaştï. Törkijaneñ Ankara şähärenä urnaşkan “Xalïk kul’turï araştïrmalarï kurumï” häm Fätxija şähäre xakimijate belän berlektä uzdïrïlgan bu xalïkara simpoziumda 19 ildän kilgän galimnär 33 doklad jasadïlar. Baku universitetï rektorï, professor Cälil Nagievnïñ Çïñgïz Ajtmatov icatïna bagïşlangan dokladï, Kïtajdagï Şärkïj Törkestannan kilgän ujgïr galime Gümärcan Nurinïñ Mäxmüt Kaşgarïjnïñ 1000 ellïgïna bagïşlangan çïgïşï, Kosovadan törek galime Altaj Surojnïñ bäjsezlekkä bagïşlangan dokladï, Gagauzija, Bolgarija, Makedonija, Rumïnija, Gretsija, Kïrgïzstan, Törekmänstan, Kïrïm, Tön’jak Kipr, Törkija galimnäreneñ törki mädänijat turïndagï çïgïşlarï bar xalïkta kïzïksïnu ujattï. Millättäşebez Fäüzija Bäjrämova isä “Bötendön’ja tatar kongressï häm törki-tatar milläte” dip atalgan temaga zur doklad jasadï, şähär kitapxanäsenä häm korïltajnï oeştïruçïlarga üzeneñ kitaplarïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte. Bu xalïkara forumda Rossijadän väkillär bulmaganga kürä, ul Idel-Uralda, Seberdä häm Tön’jak Kavkazda jaşäüçe başka törki xalïklar turïnda da baj mäg˝lümat birde.

Fäüzija Bäjrämova üzeneñ Törkija bujlap säjaxäten ilneñ başkalasï Ankara şähärendä dävam itte. Biredä ul kaharman millättäşlärebez Gali Akïş häm Iklil Korban belän oçraştï, alardan baj tarixi mäg˝lümat aldï häm il agalarïna üzeneñ kitaplarïn büläk itte. Fäüzija Bäjrämova Ankara universitetï karşïnda ěşläp kilgän “Koksav sotsial’ häm strategik araştïrmalar vakïfï”nda törki galimnär belän maxsus oçraşïp, alarga “Sovet çorïnnan soñ Tatarstanda fikri vä säjasi xäjat häm Tatarstan-Törkija ělemtäläre” digän temaga lektsija ukïdï, xalïknïñ küp soraularïna cavap birde. Ul şulaj uk biredä “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” citäkçese Abdullah Buksur belän oçraştï, üzeneñ “Tatar Karabolagï – 50 el ülem koçagïnda” dip atalgan kitabïn törek telenä tärcemä itep bastïru turïnda şuşï oeşma belän kileşü tözede. “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” oeşmasï jazuçï-galim häm cämägat’ ěşleklese, xokuk jaklauçï Fäüzija Bäjrämovanïñ kandidaturasïn Berläşkän Millätlär Oeşmasïna şäxes bularak terkätergä täk˝dim itäçägen belderde.

Fäüzija Bäjrämova Törkijadä şulaj uk kürenekle millättäşebez Gabdräşit Ibrahimov belän bäjle küp material tupladï, milli kitapxanälärdä buldï, bu temanï öjrängän törek galimnäre belän oçraştï.

“Tarixi-mädäni miras” Fondïnïñ matbugat üzäge.

19 aprel’, 2008 el, Çallï şähäre.

Kitap jandïru kemgä kiräk?

Fäüzija Bäjrämova,

jazuçï, tarix fännäre kandidatï,
Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï,
“Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

Soñgï vakïtta min ajga jakïn Seberdä bulïp kajttïm häm Kazan xällärennän bixäbär bulïp tordïm. Kajtïp kerüemä, kïş urtasïnda jaşen sukkan kebek kurkïnïç xäbär aldïm – Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga ämer bulgan imeş! Kem, nindi ämer birgän, ni öçen Tatarstanda häm nindi kitaplarnï jandïralar – bu soraular ber mizgel ěçendä canïmnï ajkap çïktï häm min alarga cavap ězläp Kazanga junäldem. Ul arada matbugattta bu temaga berniçä mäkalä dä basïlïp çïktï, Fändäs Safiullinnïñ “Zvezda Povolzh’ja” gazetasïndagï jazmalarï, “Vatanïm Tatarstan” gazetasï bitlärendäge äñgämälär, “Azatlïk” tatar-başkort radiosï materiallarï mäs’älägä beraz açïklïk kertkändäj buldï. Bötendön’ja tatar kongressïnïñ 13-14 martïnda uzdïrgan kiñäşmälärendä dä bu tema kat-kat kütärelde, kürenep tora, islam kitaplarïn jandïru mäs’äläse xalïknï nïk borçïj ide. Çönki millätebezneñ küpçelege äle namaz ukïmasa da, üzen barïber möselman dip sanïj, şuña kürä islam kitaplarïn jandïrunï ul cinajat’kä isäpli, faciga itep kürä.

Tatar kongressïnda uzdïrïlgan cïelïşta min dä üz fikeremne äjttem, islam kitaplarïn jandïrunï kisken gaeplädem, bu xälneñ millät öçen kara tap bulasïn kisättem. Uzgan gasïr urtalarïnda Garif Gobäj “Kor˝än serläre” dip atalgan kitap jazïp, tatar xalkïn böten islam dön’jasï aldïnda xurlïkka kaldïrgan ide inde. Bu kitap urïs häm garäp tellärenä tärcemä itelep, jartï gasïr bue tatar xalkïna karşï ěşläde, bezne böten dön’jada iñ dinsez häm nadan kavem itep kürsätte. Härxäldä, bez, tatarlar, islam dinen äle päjgambärebez Möxämmät sallalahu galäjhissälam vakïtïnda uk kabul itkän bulsak ta häm böten törki dön’janï üz artïbïzdan ijartkän imam millät bulïp torsak ta! Inde kabat imanga kajtuïbïz, mäçet-mädräsälärebez, dini kitaplarïbïz belän bu kara tapnï juïp kïna beterep kilä idek, tatar xalkïnïñ kulïna tagï islamga karşï utlï kisäü tottïrdïlar – bez Rossija xökem itkän, tïjgan islam kitaplarïn üzebez utka jagïrga tieş ikän! Bu mömkin xälme?! Üzen möselman dip jörgän keşe öçen monnan da zur cäzanïñ buluï mömkinme? Inde islam dön’jasï bezgä närsä äjter? Monïñ öçen Allahï Tägalä nindi cäzalar birer?..

Kazanda bulïp ütkän cïelïşlar da, bu temaga ukïgan mäkalälär dä minem soraularïma tulï cavap birmäde häm min kitap jandïru temasïn başlap cibärgän böten oeşmalarnï üzem jörep çïgarga buldïm. Iñ berençe bulïp Tatarstan Dinija näzarätenä bardïm, möfti Gosman xäzrät Isxakïj Kazanda juk ide, şuña kürä anïñ urïnbasarï Väliulla JAkup belän oçraştïm. Şunïsïn da onïtmaska kiräk, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän süzne 4 mart könne möftijattä uzdïrïlgan “tügäräk östäl”dä Väliulla xäzrät başlap äjtä häm soñïnnan bu xakta interv’jularïnda kabatlïj. Min annan: “Sez islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämerne kajdan aldïgïz?” – dip sorïjm. Väliulla xäzrät üze höcümgä küçep: “Küp möselmannarnïñ öjlärendä tïelgan kitaplar bar, alar belän xäzer nişlärgä? – dip cavap birä. – Kilep alïp kitkännären, ul kitap saklauçïlarnï kulga alularïn kötärgäme? Älbättä, alarnï juk itärgä kiräk.” “Ämma Tatarstanda islam kitaplarïn tïjarga, juk itärgä, digän ber genä sud kararï da çïgarïlmadï bit, nigä ällä kajdagï Bogïrïslandagï sud kararï nigezendä bezdä kitaplar juk itelergä tieş?” – dim. Väliulla xäzrät: “Islam kitaplarï Rossija Federatsijase zakonï nigezendä, ěkstremistik material bularak juk itelä, alar Rossijane cimerergä, xälifät tözärgä çakïra, Sez dä şular jaklïmïni?” – dip tezep kitte.

Bolaj süz köräşterügä kerep kitsäk, bezneñ bäxäs köne bue barïrga mömkin ide. Min Väliulla JAkuptan Tatarstanda bu ěşneñ närsädän başlanganlïgïn soradïm. Bu ïgï-zïgïlar barïsï da anïñ Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovka jazgan xatïnnan başlangan ikän. Şuşï elnïñ 30 janvarïnda möfti urïnbasarï Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïna: “Tïelgan islam kitaplarï belän nişlärgä, alarnï jukka çïgarïrgamï, jukka çïgargan oçrakta, niçek itep?” digän ěçtälekle xat cibärgän bulgan. Süzebez dälille bulsïn öçen, bu xatnï ukuçïlarga da täk˝dim itäbez:

“...В последнее время в Российской Федерации законодательно определен процедурный порядок по запрету религиозной литературы. К началу 2008 года в список запрещенных на территории РФ религиозных книг попало несколько десятков изданий, имеющих отношение к Исламу. В этой связи обращаемся к Вам с просьбой разъяснить, что должны делать мусульманские организации в том случае, если у них была ранее закуплена книжная продукция, попавшая в этот список? Подлежит ли она уничтожению, если да, то кем и каким способом должна быть уничтожена, либо она должна быть сдана органам государственной власти? Могут ли мусульманские священнослужители по служебной необходимости хранить отдельные экземпляры таковой литературы в рабочих кабинетах мечетей, недоступных для посетителей, или в собственных частных жилых помещениях? Эти вопросы часто поступают в ДУМ РТ, поэтому надеемся на скорый содержательный ответ.”

Kïskasï, Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïn bu temaga üze tartïp kertkän bulïp çïktï. Tatar xalkïnda monï “Kïçïtmagan cirne kaşu”, dilär. Häm, älbättä, Tatarstan prokuraturasï möftijatneñ räsmi xatïna räsmi räveştä cavap birgän, aña Respublika Prokurorï Kafil Ämirov üze kul kujgan. Ämma ul cavapta, bik tïrïşïp ězläsäñ dä, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän süz juk! Kiresençä, bu cavaptan kürengänçä, başkalarga taratu maksatïnnan saklangan kitaplar gïna tïelgan kitap bulïp isäplänä ikän. Süzem dälille bulsïn öçen, Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovnïñ 2008 elnïñ 27 fevralendä Respublika Dinija Nazäratenä birgän cavabïn tulïsïnça kiteräbez:

“Прокуратурой Республики Татарстан рассмотрено Ваше заявление о разъяснении порядка обращения либо уничтожения приобретенной мусульманскими организациями, книжной продукции, впоследствии вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Согласно ст. 13 Федерального закона РФ “О противодействии экстремистской деятельности” на территории Российской Федерации запрещаются распространение экстремистских материалов, а также их производство или хранение в целях распространения. Производство, хранение или рапространение экстремистских материалов является правонарушением и влечет за собой ответственность. Действующее законодательство не устанавливает каких-либо особых требований к порядку и способу уничтожения информационной продукции, вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Вместе с тем, уничтожение вышеуказанных материалов может быть произведено в соответствии с общепринятыми правилами делопроизводства.”

Küräsez, Prokurornïñ räsmi cavabïnda tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämer juk. Alajsa, kajdan, kemnän çïkkan soñ bu kurkïnïç süz? Ul bit äle berkem tarafïnnan da kire kagïlmadï, üz köçendä kala birä! Şuşïlarnï açïklau öçen, min Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirov janïna junäläm. Anïñ möftijatkä räsmi cavabïn kulga totïp söjläşäbez. “Min tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän ämer birmädem, - di Kafil äfände Ämirov. – Bez üzebez iskergän, srogï çïkkan proizvodstovo kägaz˝lären jandïrabïz, üzara söjläşkändä möfti urïnbasarïna şul xakta äjtkän idem, şul süz ämer räveşendä barïp citkängä oxşïj.”

Äje, Väliulla JAkup barlïk interv’jularïnda da bu ämerneñ Tatarstan Prokuraturasïnnan kilgänlegen äjtä. “Tïelgan islam kitaplarï isemlege Rossijaneñ xokukïj kiñleklärendä çagïştïrmaça küptän tügel genä barlïkka kilde, ämma tïju tärtibe äle buldïrïlmagan ide. Bezneñ xatka da jandïrïp bula, dip cavap kilde”, - di ul üzeneñ 11 martta “Azatlïk” tatar-başkort radiosïna birgän interv’jusïnda. Ägär biredä süz Tatarstan Prokuraturasï birgän cavap turïnda barsa, anda “jandïrïp bula” digän kiñäş juk bit! Şul uk fikerne Väliulla JAkup “Vatanïm Tatarstan” gazetasïnda da kabatlagan: “Min prokurordan iñ jaxşï ïsul nindi, dip soradïm. Ul, iskergän cinajat’ ěşlären kotel’nïjlarda jandïralar, dip cavap birde, bezgä dä şunï kiñäş itte. Bez üz çiratïbïzda möselman mäxällälärenä jandïrïrga täk˝dim ittek.” (“Vatanïm Tatarstan”, 2008, 7 mart sanï.)

Menä şulaj, cämägat’, kemnärneñder çäj ěçkändä söjläşkän süzläre, ämer räveşenä kerep, möselmannar arasïna taralgan bulïp çïktï. Räsmi organnar tarafïnnan, “tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga”, digän boerïk juk, taläp juk, ä Tatarstan Dinija näzaräte inde dini kitaplarnï ut törtep jandïrïrga äzer tora, möselmannarga şunï täk˝dim itä! Tatarstan Prezidentï böten islam dön’jasï bujlap tolerantlïk ürnäge bulïp jöri, garäp korol’läre belän koçaklaşa, ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga cïenalar! Bezgä kalsa, ja bu Tatarstanga karşï ěşlängän mäkerle provokatsija, jaisä bergäläp ěşlängän astïrtïn ěş. Ni bulsa da, bu xällär Tatarstannï, tatar xalkïn bizämi, kïrgïj häm kurkak kavem itep böten dön’jaga kürsätä...

Kafil äfände Ämirovka: “Kullarïnda tïelgan islam kitaplarï bulgan keşelär nişlärgä tieş?” – digän soraunï biräm. Çönki tïelgan kitaplar arasïnda “Liçnost’ musul’manina”, “ZHizneopisanie Proroka” kebek unikal’ kitaplar da bar, alar här möselmannïñ öendä saklana, alar minem üzemdä dä bar.

- Bu zakon keşelärneñ öjlärendä, şäxsi milek bulïp saklangan kitaplarga kagïlmïj, - dide Tatarstan Prokurorï. – Çönki zakonda “...xranenie v tseljax rasprostranenija” digän süzlär bar, alga taba da “xranenie ili rasprostranenie ěkstremistskix materialov” dielgän. JAg˝ni, ägär keşe öendäge ul tïelgan kitapnï başkalarga birmi ikän, üze öçen genä fajdalana ikän, bu inde ěkstremistik materialnï taratuga kermi. Ä inde mäçet-mädräsälärdä ul kitaplar küpläp cïelgan ikän, Dinija näzaräte üzendä alar öçen ber fond buldïra ala, jag˝ni, üzendä saklïj. Ä xökem ěşenä ělägep, konfiskovat’ itelgän kitaplar inde mäxkämä karamagïnda kala, alar bu kitaplar belän ni teläsälär, şunï ěşli alalar.

Şulaj itep, bäxäsle temaga nokta kueldï, barlïk soraularga cavap tabïldï kebek. Ämma bolarnï xalïkka kem añlatïr soñ? Şuşï xäbärlär belän min jañadan möfti urïnbasarï Väliulla JAkup janïna junäldem, ämma anïñ bu xäbärlärgä bik ise kitmäde, “Sez şuşïlarnï añlatïp, ber mäkalä jazïgïz inde”, - dip äjtüdän arï uzmadï. Ä tïelgan kitaplarnï jandïrïrga ämer algan mäxällä möselmannarï ni ěşlär? Ällä inde ěş betkänme, islam kitaplarï küptän janïp köl bulganmï? Ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïralar ikän, digän kara xäbär belän nişlibez, ul bit inde böten Rossijagä taralïp ölgergän! Monda ber minem genä mäkaläm citmi, şuşï mäs’älägä cavap birä torgan keşelärneñ räsmi cavaplarï, xalïkka añlatularï kiräk bulaçak. Şundïj ujlar belän min Tatarstan Respublikasï Vitse-Prem’erï Zilä xanïm Välieva janïna junäldem. Citmäsä, 16 mart könne “Tatarstan – JAña gasïr” kanalïnïñ “7 Kön” tapşïruïnda da bu temanï kuertïp, bäg˝ze adämnär kitap jandïrïrga fätvä birep utïrgannar ide. Gomumän, ul tapşïru bik säer häm mäkerle kilep çïktï – başta Tatarstan Prezidentï Mintimer Şäjmievnïñ garäp illärendä korol’lär belän koçaklaşïp jörüen kürsättelär, anïñ artïnnan uk Tatarstanda terrorçïlïk turïnda, 100 elga törmägä jabïlgan möselmannar turïnda kurkïnïç xäbär buldï, tapşïrunï islam kitaplarïn jandïru turïnda sjuzhet belän tämamladïlar. Bu tapşïrunï karagaç, Tatarstanda terror, ěkstremizm, xälifät, inkvizitsija, tagï ällä närsälär bulïp jata ikän, dip ujlïjsïñ, ä Tatarstan Prezidentï anda barïp kiresen söjli bit, bezdä tïnïçlïk, tolerantlïk, dinnär irege, di, kajsïna ïşanïrga?

Tatarstan Respublikasï xökümäte räise urïnbasarï Zilä Räximcan kïzï Välievaga min şuşï soraularnï birdem. Ul tapşïrunï tulïsïnça karamagan bulïp çïktï, jañadan tanïşïp çïgasïn äjtte. “Çïnnan da, kemnärgäder Tatarstannï ěkstremizm ojasï itep kürsätü kiräk, axïrï, - dide ul. – Ämma mondïj kotkïnïñ Tatarstannïñ üzendä oeştïrïluï, üzendä kürsätelüe hiç tä jarïj torgan närsä tügel. Bu kitap jandïru mäs’äläsendä dä ber nokta kujarga kiräk, çönki andïj süzneñ bulganï juk bit.”

- Kïzganïçka karşï, andïj süzlär jöri şul Tatarstanda, bälki inde gamälgä dä aşïrïla torgandïr, - didem min. – Şuña kürä, xalïkka añlatu öçen, räsmi oeşmalarnïñ bu xakta ber belderüläre kiräk. Bezdä, ministrlar kabinetï karşïnda, din ěşläre buença komitet bar, bälki şular berär belderü jasarlar, Tatarstanda islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer bulmaganlïgïn, alarnïñ jandïrïlmavïn xalïkka xäbär itärlär? JUgïjsä bez, tatarlar, şuşï xäbärlär nigezendä genä dä tarixka islam kitaplarïn jandïruçïlar bulïp kerep kalabïz bit, Allam saklasïn! Min tatar milläteneñ jözendä mondïj kara tap buluïn telämäs idem...

Iñ soñgï ěşem itep min bolar xakïnda Tatarstan Respublikasïnïñ din ěşläre buença komitetï citäkçese Rinat Väliullinga xäbär ittem, bu mäs’älädä berär belderü kiräk bulsasïn äjttem. Inde ber atna vakït ütep, ni Dinija näzaräte, ni Tatarstan Prokuraturasï, ni Prem’er-ministr urïnbasarï, ni din ěşläre buença komitet bernindi räsmi belderü belän çïkmagaç, şuşï mäkalämne jazarga buldïm. Cämägat’, añ bulïgïz, Tatarstanda tïelgan islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer birelmägän, ämma alarnïñ janïp juk buluï kemnärgäder kiräk, şuña kürä bu ěşne başlap cibärgännär! Islam kitaplarïn jandïru – ul öleşläp Kor˝änne jandïru, digän süz, çönki alarda ajat’lär häm sürälär bar, xädislär jazïlgan. Häm Allah Kitabïna kul kütärergä berkemneñ dä xakï juk, dinebezne dä kïjamät könenä çaklï Allah Üze saklajaçak! Ä menä millätebezneñ namusïn saklau bezgä jöklätelgän, bu sïnaular bezgä cibärelgän, häm 21 gasïr inkvizitorlarïna karşï bez üzebez köräşergä tieşbez! Möftilär kuşa, dip, islam kitaplarïn jandïrmagïz, östegezgä gönah almagïz, mondïj imansïz ämer birgän bändälärgä dinebez belän idarä itärgä jul kujmagïz!

2008 el, 22 mart.

fiker alïşu

Татарлыкның кадерен белик!

Фәүзия Бәйрәмова,
язучы, тарих фәннәре кандидаты, Бөтендөнья татар конгрессының башкарма комитеты әгъзасы.

2008 елның 13 мартында БТК Башкарма комитеты республика иҗтимагый оешмасының җирле бүлекчәләре җитәкчеләре белән уздырылган киңәшмәдә ясаган чыгыш.

Татар конгрессының Татарстанда эшләүче җирле бүлекчәләре җитәкчеләре белән очрашу күптән кирәк иде инде, чөнки милләтнең язмышы бүген монда – Татарстанда, Идел-Уралда хәл ителә. Биредә татар әдәбияты, татар тарихы һәм мәдәнияты туа, иншаллаһ, татарның дәүләтчелеге дә биредә торгызылыр! Әмма татар конгрессы соңгы елларда үзенең төп көчен читтә яшәүче татарларга бирде, Финляндиядә яшәүче 50 татар янына да, Америкада яшәүче 40 татар янына да түбәтәй һәм чәкчәк тотып чыгып китте, корылтайларда да аларга урын түрдән булды, ә үзебезнең Арча татарларына һаман вакыт җитмәде, игътибар аз булды. Ниһаять татар конгрессы бу хатасын аңлап, биредә яшәүче милләттәшләребезгә йөз белән борыла башлады, бүгенге очрашуны шуның нәтиҗәсе, дип аңларга мөмкин.

Әйе, без Татарстанда яшәүче татарларга зур өметләр багълыйбыз, чөнки аларга милләтне саклау кебек зур җаваплылык, миссия йөкләнгән. Әмма алар моны үзләре аңлыймы соң, татарлыкның кадерен беләләрме, аның өчен көрәшергә әзерме? Мин әле күптән түгел генә Себердә булып кайттым, анда бездән 50 елга артта калып баралар – татар авылларында газ да юк, юл да юк, кайбер урыннарда хәтта электр уты, эчәргә су да юк, халык суны елгадан эчә. Мин инде татар мәктәпләре, татар китаплары, татар телевидениесе турында әйтеп тә тормыйм, алар моннан мәхрүм, бер Төмән өлкәсендә генә дә соңгы елларда 150 татар мәктәбе ябылган. Омски өлкәсендә 66 татар авылының нибары берничәсендә генә татар теле түгәрәк дәрәҗәсендә укытыла, Курганда, Новосибирскида да шул ук хәл. Мәчетләрендә муллалары юк, динне аңлатырга кеше юк, дини матбугат, китаплар юк. Ә бит Татарстанда боларның барысы да бар, бездә татар булып, дин тотып яшәү өчен шартлар бар, әмма милләт моны аңлыймы соң, кадерен беләме, боларны саклап калу өчен үзеннән нинди өлеш кертә – менә шулар турында да сөйләшер вакыт җитте.

Әгәр Татарстанда яшәүче милләттәшләребез татарлыкның кадерен беләләр икән, балаларын бары тик милли мәктәпләргә генә бирерләр иде, ә бездә хәтта 16 татар районы үзәгендә татар мәктәбе бөтенләй юк! Димәк, район үзәгендә яшәүче татарларга татар мәктәпләре кирәкми, балаларының татарча укулары кирәкми, һәм шушы эшнең башында, нигездә, җирле зыялылар, укытучылар тора! Татарстан шәһәрләрендә дә, мөгаен, һәр йөз татарның берсе генә баласын татар мәктәбенә бирә, калганы, төрле сәбәпләр табып, баласын җитәкләп урыс мәктәбенә бара. Эшләр шушылай дәвам итсә, татар мәктәпләре бөтенләй ябылып бетәргә мөмкин бит! “Ата-аналар балаларын татар мәктәбендә укытырга теләми”, дигән сүз милләткә, татар теленә үлем карары булып яңгырый, без шуны бүген һәр татарга аңлатырга тиешбез. Монда бернинди меркантиль сәбәп була алмый, туган телне файдалы яки файдасыз булган өчен генә, исәп-хисаптан чыгып сайламыйлар, шуңа күрә ул бит АНА теле! Урыннарда җирле оешмаларның төп эше менә шуны халыкка аңлату булырга тиеш.

Әгәр Татарстанда яшәүче милләттәшләребез татарлыкның кадерен беләләр икән, милли матбугатка язылырлар иде, татар китаплары укырлар иде. Югыйсә бит ярты миллион татар яшәгән Казанда нибары йөзләп кенә кеше татар матбугаты алдыра, республиканың башка шәһәрләрендә дә шул ук хәл, авылларда да татарча газета-журналлар, милли китап укучылар кимегәннән-кими бара. Мең еллык тарихы булган татар китабын, йөз еллык тарихы булган татар матбугатын киләчәктә кем укыр, әгәр татар үзе укырга теләмәсә?! Димәк без бүген һәр татарга моны аңлатырга, милли үзаңнарын уятырга тиешбез, чөнки татарлыкның кадерен белү телеңә һәм динеңә хөрмәттән башлана бит ул! Урыннарда җирле оешмалар менә шушы юнәлештә дә эшләргә тиешләр.

Дин мәсьәләсендә дә Татарстанда яшәүче татарлар булган шартларның кадерен белеп бетермиләр. Югыйсә, инде һәр авылда мәчет бар, һәр шәһәрдә дини уку йортлары эшләп тора, әмма милләтнең 2-3 проценты гына дин тота. Аллаһы Тәгалә безгә бу нигъмәтләрне һәм вакытны сынау өчен бирде, ә милләтебез аны мал артыннан куып, күңел ачып яки зарланып уздыра. Дин булмаган сәбәпле, татар халкын әхлаксызлык басып бара, Татарстан районнары тоташ дуңгыз фермасына әйләнде, хәтта минем туган якларым Сабада да йөзәр мең башлык дуңгызчылык комплеслары төзелә һәм эшләп ята! Дин булмау сәбәпле, бүген Татарстанда һәр дүрт кешенең берсе – эчкече яки наркоман, Татарстан һәм Башкортстан аракы җитештерү һәм куллану буенча Россиядә беренче урында тора. Ни кызганыч, татар халкында ислам дине яшәү рәвешенә әйләнеп китә алмады, бүгенге аһ-зарлы тормышыбыз – шуның ачы нәтиҗәсе. Димәк, урыннарда эшләүче татар конгрессы активистларына алга таба бөтен көчләрен шушы юнәлешкә дә бирергә кирәк булачак.

Әмма, кызганычка каршы, татар конгрессының Татарстан буенча җирле оешмалары без көткән дәрәҗәдә эшләп китә алмады. Моның төрле сәбәпләре бар. Беренчедән, татар конгрессы үзе дә аларга карата аз игътибар күрсәтте, бөтен эш 5 елга бер тапкыр Казанга корлытайга чакыруга кайтып калды. Икенчедән, урыннарда эшләүчеләр үзләре дә инициатива күрсәтмәделәр, чөнки аларның күпчелеге хакимият тарафыннан куелган кешеләр иде, алар хуҗалары сүзеннән чыга алмадылар. Нәтиҗәдә, татар конгрессы һәр авылга төшеп җитә алмады, күп җирдә безнең оешма турында белүче дә юк. Әгәр без эшебезне системага салып эшли белгән булсак, Татарстанның барлык авылларын һәм шәһәрләрен үз идеяләребез һәм гамәлләребез белән пәрәвез кебек чорнап алган булыр идек. Без бүген Түбән Каманы уңай мисал итеп китерәбез икән, анда эш 20 ел буена системага салынып, тәртип белән, максатчан алып барылды, шуңа күрә анда татар мәктәпләре дә бар, дин дә көчле, милли рух та какшамаслык. Димәк, Татарстанның барлык шәһәр һәм авылларына шушы дәрәҗәдә эшләргә өйрәнергә кирәк.

Урыннарда татар конгрессы җитәкчеләренең хакимияткә сүзләре үтсен өчен, аларга җирле интеллигенциядән, дин әһелләреннән актив булдырырга һәм түрәләргә идарә исеменнән керергә кирәк булачак. Ул чагында бу инде халык фикере булыр һәм хакимият аны үтәргә мәҗбүр булачак. Җирле оешмаларның офыкларын киңәйтү һәм читтә яшәүче татарларга ярдәм итү йөзеннән дә бер тәкъдимем бар. Татарстан Россиянең төрле төбәкләрендә Сабантуйлар уздыру өчен һәр елны районнардан делегацияләр җибәрә, бу урыннардагы татарлар өчен зур ярдәм булып тора. Бу ярдәмләшүне, аралашуны Сабантуй кысалары белән генә чикләмичә, даими рәвештә дәвам итәргә тәкъдим итәр идем. Ягъни, Татарстанның һәр районы Россиянең татарлар яшәгән берәр субъектын үзенә шефлыкка алсын иде, аларга милли мәгариф, мәдәният, милли матбугат мәсьәләләрен хәл итәргә ярдәм итсен иде! Бу эшне Бөтендөнья татар конгрессы гына башкарып чыга алмаячак, моңа Татарстан хөкүмәте дә алынсын иде, бу милләтебезгә аралашу өчен зур мөмкинлекләр дә ачар иде, берләшергә сәбәп булыр иде!

Алда Татарстанны да, татар халкын да зур сынаулар көтә. Татарстаннан читтә яшәүче татарларның башына килгән бөтен бәла-казалар – телсезлек, мәктәпсезлек, динсезлек безгә дә килеп җитәргә мөмкин. Инде милли республикаларны бетерү, губерналаштыру турында сүзләр йөри, ул чагында без дәүләтчелегебезнең соңгы билгеләре – бәйсезлек турында Декларация һәм Референдум нәтиҗәләрен дә югалтачакбыз. Татарстан татары моңа каршы көрәшергә әзерме, дәүләтчелегебезне, телебезне, милли мәктәпләребезне, динебезне, тарихыбызны, мәдәниятыбызны сакларга әзерме? Бүгеннән татар халкының язмышы аның кулында булачак, ул үз өстенә нинди зур җаваплылык төшкәнен аңлыймы? Аңлап бетерми икән, һаман үз теленә, тарихына, милли мәктәпләргә, милли матбугатка, динебезгә карата битарафлык күрсәтә икән, тиздән ул үзе дә, Россия татарлары кебек, телсез, мәктәпсез, тарихсыз, динсез, хокуксыз бер кавем булып калырга мөмкин. Без милләткә боларны аңлатырга, үз язмышына карата битараф булмаска, татарлыкның кадерен белергә һәм аның өчен көрәшкә әзер булырга тиешлеген сеңдерергә тиешбез. Милләт өчен көрәштә фронт сызыгы бүген Татарстанда яшәүче һәр татар аша үтә, һәм һәр татар милләтне саклап калу өчен үз өлешен кертергә тиеш.

фикер алышу