Avïl millätne saklïj

Fäüzija Bäjrämova, jazuçï, tarix fännäre kandidatï, Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, “Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

2008 elnïñ 24 maenda, Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajon üzägendä, “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”n oeştïru cïelïşïnda jasagan çïgïş

Nihajat’, bezneñ ozak ellar bue xïjallangan xïjallarïbïz, korgan plannarïbïz tormïşka aşïp kilä – bez bügen Bötenrossija tatar avïllarï oeşmasïn tözärgä cïeldïk. Nihajat’, tatar kongressï tatar avïllarïna da kilep citte, bu vakïjganï xätta kongressnïñ jañadan tuuï, dip tä äjtergä bula. Çönki millätebezne saklau näk˝ menä tatar avïllarïnnan başlanïrga tieş ide, ä bez moña kadär gel şähär tatarlarï belän genä ěşlädek. Döres, şähärlärdä millätebezneñ akïlï, intellektï tuplangan, ämma avïllarda anïñ canï, ruxï saklana, häm bezgä alar här ikese dä kiräk. Bügen böten dön’ja urbanizatsija çorï kiçergändä, xalïknïñ 70-80 protsentï şähärlärdä jaşägändä, avïllarnï saklau turïnda söjläşü üze ük zur vakïjga, ä tatar avïlï fenomenï, gomumän, zur mogciza ul. Bügenge köndä dön’jada inde avïllar betep bara, Evropada ul juk däräcäsendä, Rossijadä dä barï tik törki xalïklar gïna şulaj avïl-avïl bulïp jaşäülären dävam itälär, ä urïs avïllarï elïna jözärläp, xätta meñärläp jukka çïga bara.

Tatar avïlï – millätebezneñ nigeze, ruxi bişege, ütkäne dä, kiläçäge dä. Avïl millätne saklïj, ämma tatar avïlï bügen üze dä jaklauga häm saklauga moxtac. Häm bez bügen tatar avïlïn niçek saklap kalïrga häm tözeläçäk oeşmabïznï niçek ěşlätep cibärergä – şul turïda söjläşergä tieşbez. Avïllarïbïz saklanïp kalsïn öçen bügen öç närsä kiräk – ěş, äxlak häm iminlek. Şularnïñ härbersenä aerïm-aerïm tuktalïp ütäsem kilä. Bügenge köndä ěşne däülättän genä kötep utïru jalgïş bulïr ide, çönki inde kolxoz-sovxozlar bette, kapitalizm çorï citte, monda isä şäxsi initsiativanï kürsätergä dä kiräk bulaçak. Avïllarda xäzer investorlar da, fermerlar da bulaçak, härkem belgäne belän kön küräçäk, moña äzer bulïp torïrga kiräk. Şul uk vakïtta avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ äle kullanïlmagan jaña jullarï da bar. Avïlda jaşäüçe böten keşe avïlda gïna ěşlärgä tieş tügel, vaxta julï belän, xalïknï jakïndagï şähärlärgä alïp barïp ěşlätergä jaki erak tön’jakka ěş säfärläre oeştïrïrga da mömkin. Seber avïllarïnda jaşäüçe tatarlar monïñ soñgïsïn küptän fajdalanalar inde, şul akçalarga jort citeşterälär, balalarïn ukïtalar, tormïş alïp baralar, ämma nigezne, avïlnï taşlamïjlar.

Avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ ikençe julï – Aktanïştagï kebek avïllarda berär ěre predprijatijaneñ filialïn açu, üzegez beläsez, biredä KamAZ üzeneñ agregat zavodïn açtï. Bu jul bigräk tä Tatarstan öçen bik kulaj, äjtik, Kazan janäşäsendäge Piträç, Laeş, Teläçe, Biektau rajonnarï xalkï avïldan çïkmïjça da Kazannïñ zavod-fabrika filiallarïnda räxätlänep ěşli alïrlar ide. Öçençe jul turïdan-turï avïl xucalïgïnïñ üze belän bäjlängän, jag˝ni, avïl xalkï, citeştergän produktsijane ěşkärtergä üzendä ük keçkenä kombinatlar, mini-zavodlar tözep kuja ala, Evropada bu alïm küptän kullanïla inde. Äjtik, berniçä avïl bergä berläşep, söt, it, jaşelçä, igençelek produktsijalären üzlärendä ěşkärtälär, kolbasasïn, ěremçegen, konservlarïn üzlärendä ěşlilär, çitkä oçsïzlï çimal tügel, jaxşï bäjale äzer produktsija çïgaralar, ipien, makaronïn, jarmasïn da üzläre ěşkärtep satalar. Älbättä, avïllarga xuca bulïp kilgän ěre monopolistlar moña riza bulmajaçaklar, ämma bu oçrakta avïl xalkïn jaklarga däülät äzer bulïrga tieş. Bügenge köndä avïl xalkïn jaklarlïk zakonnar kiräk, anï kimendä un elga barlïk salïmnardan azat itep, bazar şartlarïnda jaşärgä häm ěşlärgä öjrätergä kiräk.

Avïllarnï saklaunïñ ikençe julï ul – äxlak. Ěşeñ bulïp ta, böten şartlar tudïrïlïp ta, xalkïñ ěçep jata ikän, böten programmalar, şul isäptän avïl üze dä jukka çïgaçak. Berkemgä dä ser tügel, kajber tatar avïllarïnda irlär genä tügel, xatïn-kïzlar da, xätta balalar da ěçä. Şul säbäple avïllarda cinajat’çelek, zina, xäram çäçäk ata. Tatarstannïñ maktaulï Baltaç rajonïnda ber avïlda 70 öjlänmägän eget barlïgïn televizordan kürsättelär, alarga xatïn-kïz da, ěş tä kiräkmi, alar jallanïp kön kürälär, bujdak bulïp kartajalar. Tatar avïllarïn saklap kalïrga telibez ikän, annan arakïnï kuïp çïgarïrga kiräk! Tatar avïlïnda xäramga, duñgïzga, zinaga urïn bulïrga tieş tügel! Moña isä barï tik üzebezneñ ělekkege tatar tärtiplärenä häm islam dinenä kajtïp kïna ireşergä bula. Ä xäzergä här avïlda mäçet bulsa da, islam dine äle avïl başïnda gïna tora, ul millätneñ, avïl xalkïnïñ, här tatarnïñ jaşäü räveşenä äjlänmägän, şuña kürä tormïşïbïzda bäräkät tä juk.

Tatar avïllarïn saklap kaluda öçençe möhim närsä, ul – iminlek mäs’äläse. Biredä Çiläbe ölkäsendä meñ keşelek zur tatar avïllarï juk, didelär, ä anïñ säbäben äjtmädelär. Bar ide andïj zur tatar avïllarï Çiläbe ölkäsendä, Möslim, Tatar Karabolagï, Ust’-Bagarjak änä şundïjlar ide, alarda dürtär, bişär meñ keşe jaşi ide. 1946 elnï alarnïñ janïna “Majak” atom berläşmäsen kiterep salgaç, anda berençe sovet atom bombasïn jasagaç, ul berläşmä berniçä tapkïr şartlagaç, 1957 elgï avarijadän soñ böten tatar avïllarïn radiatsija aguï kaplap kitkäç, alardagï xalïk sanï jözlärçä tapkïr kimede, bu tatarlar barïsï da dijarlek raktan ülep bette. Şuña da ig˝tibar itegez – kajda tatar avïlï jaki başka törki xalïklar jaşi – anda ja atom kombinatï, ja ximik korallar skladï, jaki raketa poligonï, bakça başlarïna atom kaldïklarï kiterep kümsälär dä, xalïk berni belmi! Menä cännät kebek matur şuşï Aktanïş cirlärendä dä neft’kä ijarep, uran çïguï turïnda Çallï televideniesennän kürsättelär, ä uran – radiatsija, rak, vakïtsïz gazaplï ülem, digän süz. Şulaj uk kürşedäge Kambarkadan Agïjdelgä dioksin, iprit kebek agulï ximik matdälär agïp jatuï turïnda da söjlilär. Ěşlär şuşïlaj barsa, tagï berniçä eldan Aktanïş ta Möslim, Tatar Karabolagï kebek xälgä kalmasmï, digän kurkïnïç sorau tua. Monda problemanï jaşerergä kiräkmi, öjränergä häm aşïgïç çarasïn kürergä kiräk.

Tatar avïllarïnïñ iminlegenä ber ěkologik kurkïnïç kïna janamïj, äle başkalarï, bötenläj kötelmägännäre dä bar. Äjtik, tatar avïllarïn xäzer kïtaj häm körd millätläre basïp bara, bu bigräk tä Seber, Ural jaklarïna xas küreneş. Äjtik, şuşï uk Çiläbe ölkäsendä kïtajlar, radiatsijale tatar cirlären urïslar aşa satïp alïp, anda tatar xatïnnarïn ěşlätälär, fermalar totalar, igen üsterep, anïñ onï belän böten Rossijane agulïjlar. Ä anda bit meñ el ber närsä üsterergä jaramïj! Tatarlar Seberdä gaz juk, jul juk, dip taşlap kitkän avïllarnï xäzer kïtajlar ala, alarga gaz da, jul da kiräkmi, alarga barï tik cir genä kiräk! Häm tatarlar jañadan bu cirlärgä inde ziratlarïna da kajta almïjlar... Bügenge köndä tugan cirne şulaj ciñel genä cide jatka taşlap kitü – iñ zur cinajat’, tözätä almaslïk xata, milli faciga bulïp tora. Imanï häm milli gorurlïgï bulgan tatar keşese tugan ciren alaj ciñel genä başkalarga birmäs, anïñ öçen, kaharman babalarïbïz kebek, axïrgaça köräşer.

Hiç kötmägändä tatar avïllarïna ikençe jaktan da kiterep bärgännäre turïnda kurkïnïç xäbärlär kilä başladï. Başkortstannïñ Kuşnarenko rajonïna küpläp körd xalkï küçep kilä başlagan, alar tatar avïllarïna ütep kerep, anda tamïr cibärep, kïz balalarnï köçläp, talap häm janap kön kürä başlagannar. Häm iñ kurkïnïçï – tatar xalkïnïñ kan elavïna Ufa da, Mäskäü dä däşmi, tatarlarnï jaklau buença berni ěşlämi bulïp çïktï! Kördlärneñ Mäskäüdä “Sörgendäge xökümät”läre, jag˝ni, “Pravitel’stvo v izgnanie” digän oeşmalarï bulganlïgï bilgele, axïrïsï, başkortlar şular belän kileşep, alarnï tatar avïllarïna kertep tutïrgannar. Çönki bu kördlär: “Törkijadä bezne niçek töreklär kïra, bez dä törki-tatarlarga karata şulaj ěşläjaçäkbez”, dip äjtälär ikän. Ä başkort millätçeläreneñ ber öleşe üzlären “kördlär” dip jörtä, häm bu terror alarga kagïlmïj. Inde şuşï mäsxärgä häm köçläülärgä tüzä almagan tatarlar berniçä urïnda baş kütärgännär häm alarnï şunda uk bogaulap, Ufaga alïp kitkännär. Küräsez, tatar avïllarïn xäzer täläsä kem kilep talïj ala, xalkïn köçli ala, nindider kara köçlär monï maxsus da oeştïra, Başkortstan misalï moña dälil bulïp tora. Dimäk, tatar avïllarï oeşmasï tözelä ikän, anïñ karşïnda iminlek buença da maxsus komissija bulïrga tieş.

Inde bulaçak oeşmabïz turïnda da fikerläremne äjtim. Başlap bezgä tatar avïllarï buença mäg˝lümatlar bazasï buldïrïrga kiräk, jugïjsä bez şuşï köngä xätle dön’jada niçä tatar avïlï barlïgïn da belmibez, minem isäplävem buença ul biş meñlär tiräse. Bezgä böten tatar avïllarïn barlarga, xisapka alïrga, komp’juterga kertergä, bu ěşne sistemaga salïrga kiräk. Min üzem bu oeşmanïñ “Zur tatar avïllarï” dip ataluïn telämäs idem, ä urtaça jaki keçkenäräk avïllarnï kaja kujabïz? Anïñ menä şul urtaçalarï tarix öçen iñ kaderleläre bulïp çïga da äle! Äjtik, Mordovijadäge Äzürkä avïlï zurlar isemlegenä kerä, ämma tatar xalkï öçen Taktaşnïñ Sïrkïdïsï kaderleräk, häm zïjalïlar da şunda baraçak. Şul uk töbäktä Gabdraxman Äpsälämov tugan Allakol avïlï bügen jukka çïgïp jata, anda xätta jul da juk, millätebezgä Şärif Kamalnï birgän Peşlä avïlï da onïtïlïrga tieş tügel. Şuña kürä bu oeşmaga kergän zur avïllar üz tirälärenä keçkenä avïllarnï da berläşterä, tuplïj alsïnnar ide, planetalar tiräsendäge ijarçennär kebek, üz äjläneşlärenä alsïnnar ide!

Bu oeşma, älbättä, kübräk üzara aralaşu, säüdä-ik˝tisad maksatlarï belän tözeläder. Monïsï da kiräk, kemder ber-berenä igen, kemder terlek satar, seberlär isä mük ciläge, ěrbet çiklävege, zatlï balïklarï belän säüdä itärlär, bu da jaxşï şäjder. Ämma bez tatar avïllarï oeşmasïn monïñ öçen genä tözemibez, bezgä bu avïllarda milli-mädäni ěşlärneñ dä kuzgalïp, canlanïp kitüe kiräk. Äjtik, kajdadïr tatar tele ukïtuçïsï juk, kajdadïr mulla juk, kajsïber avïllarga tatar kitaplarï kilep citmi, kemnärder Kazan televideniesen karïj almïj tilmerä, kajsï jaklarga menä inde 20 el tatar artistlarïnïñ kilgäne juk... JAki kajdadïr, nindider avïl tatarïn cirle türälär urïnsïzga räncetkännär, ěşsez kaldïrgannar, törmägä ük utïrtïp kujgannar... Menä bu oçraklarda alarnïñ inde barïp sïenïr, jardäm alïr oeşmalarï bulïrga tieş, häm bu oeşma “Tatar avïllarï assotsiatsijase” bulïr, inşallah!

Xalïknïñ sotsial’ häm milli mäs’älälären xäl itü belän bergä, bez tarixnï da onïtmaska tieşbez. Bezneñ äle şuşï köngä xätle töbäklärdä tatar avïllarï tarixï jazïlmagan. Başkortstan bu ěşne küptän başkardï inde, äjtik, “Sverdlovski ölkäsendä başkort avïllarï”, “Perm’ ölkäsendä başkort avïllarï”, dip, kitaplar çïgardïlar, tatar avïllarïn da başkort itep şunda kerttelär. Bezneñ isä aerïm avïllar turïnda beraz kitaplarïbïz bulsa da, töbäklär buença tulïsïnça jazïlgan kitaplarïbïz juk. Ämma monda da sak häm tögäl bulïrga kiräk, “Urïs arxivlarïnda şulaj jazïlgan”, dip, tatar avïllarï tarixïn 17-18 gasïrdan gïna başlarga jaramïj. Urïs arxivlarïnda başkaça bula da almïj, çönki alarda tatarlar belän bäjle mäg˝lümatlar Kazan xanlïgïn, Ural häm Seberne jaulap algaç kïna kürenä başlïj. Şul nisbättän, 2010 elda üzeneñ 300 ellïgïn uzdïrïrga jörgän Aktanïş xalkïna da aşïkmaska kiñäş itär idem, çönki Aktanïşnïñ tarixï kimendä 600-800 el, çönki bu tirädä şundïj borïngï avïllar bar inde häm tarixi tabïldïklar da bu tirädä bik borïngïdan törki xalïklar jaşägänlegen söjli.

Şulaj uk zur şäxeslär çïkkan tatar avïllarïn da onïtïrga jaramïj, alarga aeruça ig˝tibar kiräk. Penza ölkäsendä Kärim Tinçurin tugan avïl Tarxannan Tarakanovkaga äjlängän, Şamil Usmanov tugan Tatar Pändälgese avïlïnda istälek taktasï tügel, xätta jazuçïnïñ kitaplarï da juk, jugïjsä ul tatar radiosïn oeştïrgan keşe bit! Mondïj ajanïçlï misallarnï distälägän, xätta jözlägän kiterep bulïr ide. JUgïjsä şuşï şäxeslärneñ tarixï tiräsendä zur milli çaralar ütkärergä, töbäk xalkïn berläşterergä mömkin bulïr ide bit! Dimäk, jaña oeşmabïz kürenekle tatar şäxesläreneñ istäleklären saklaunï, alarnï propagandalaunï da üz östenä alïrga tieş.

Avïl bulïp jaşäü ul äle bergä jaşäüne genä añlatmïj, ul urtak ixtïjaclar, urtak şatlïklar häm bäjrämnär, urtak problemalar belän jaşäüne dä añlata. JUgïjsä, şähärneñ küp katlï jortlarïnda da meñlägän keşe jaşi, ämma alarnï kanalizatsija torbasï gïna berläşterä. Alga taba avïl xalkïn da üz ěçenä jomïlu, ber-berläre belän aralaşmau kurkïnïçï kötä, çönki basu-kïrlardagï urtak ěşlär kolxoz belän bergä bette, ä xalïk buş vakïtïn öendä biklänep televizor karşïnda ütkärergä öjränep kitte. Şuña kürä xalïknï üzara totaştïra, berläşterä torgan urtak dini häm milli bäjrämnär, ömä kebek milli jolalar, gasïrlar bue saklanïp kilgän traditsijalär hiç onïtïlïrga tieş tügel! JUk ikän, andïj urtak çaralarnï ujlap tabarga kiräk, äjtik, tatar gailäse bäjräme, şäcärä bäjräme, uram bäjräme häm başkalar... Avïllarda härkem üz öenä kerep biklänä ikän, bezne dä tora-bara ziratlar gïna berläşterergä mömkin. Tatar avïlï ul – jaşäü räveşe, anïñ üz xolkï, üz tärtibe, üz gadätläre, dön’jaga üz karaşï häm bäjase bar, ul gomer-gomergä islam äxlagïna häm tatar tärtibenä nigezlängän bulgan. Xäzer dä bezgä şul asïl nigezebezgä kajtïrga kiräk, jag˝ni, texnologija jagïnnan tatar avïllarï şähär belän ber däräcädä bulïrga tieş, ä ruxi jaktan ul barï tik milli häm äxlaklï bulïp kïna saklïnïrga tieş.

Aktanïş rajonïnda bez menä şunïñ matur ürnägen kürdek, biredä tormïş zamança jugarï däräcädä häm şul uk vakïtta, gajat’ milli dä. Bez biredä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn kürdek, xalïknïñ tatar tärtibe belän jaşäülärenä söendek, tïrïşlïklarïnïñ näticäse menä şuşï mul tormïş ikänlegen añladïk. Barlïk tatar avïllarï da millilektä häm mädänijatta menä şuña omtïlïrga tieş, Aktanïş bügen tatarlïknïñ ölgese bulïp tora. Bez kürdek – avïl millätne saklïj, jag˝ni, millät menä şundïj tatar avïllarïnda saklana. Bügenge köndä dön’jada ber genä tatar şähäre dä juk, ä tatar avïllarï meñlägän. Bu bezneñ bäjaläp betergesez bajlïgïbïz, meñär ellïk tarixïbïz, bügenge köndä nïk basïp torgan tugan cirebez häm iñ ömetle kiläçägebez!

Tatar avïllarï berläşä

23-24 maj könne Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajonïnda tarixi vakïjga buldï – biredä Bötenrossija zur tatar avïllarï berlegen oeştïru konferentsijase uzdïrïldï, Bötendön’ja tatar kongressï tarafïnnan ozak ellar bue ujlanïlgan häm planlaştïrïlgan bu ěş, nihajat’, tormïşka aştï. Rossijaneñ 22 sub˝ektïnda xalïk sanï meñnän artïk bulgan zur tatar avïllarï bar, oeştïru cïelïşïnda isä Tatarstannan tïş, Mari-Ěl’, Mordovija, Udmurtija, Çuvaşija Respublikalarïnnan, Kirov, Tübän Novgorod, Omski, Tomski, Ïrïnbur, Perm’, Penza, Rjazan’, Saratov, Samara, Sverdlovski, Ul’jan häm başka töbäklärdän väkillär bar ide. Kïzganïç, Başkortstan Respublikasïnnan delegatlar kilmäde, çönki näk˝ şul köngä Ufada avïl cirlege başlïklarïnïñ cïelïşï kuelgan bulïp çïktï.

Bu tarixi cïenda Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï räise, Tatarstan Respublikasïnïñ Däülät Sovetï deputatï, tarix fännäre doktorï Rinat Zakirov töp dokladnï jasadï, ul tatar avïllarï berlegeneñ maksatlarï häm burïçlarï turïnda söjläde. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï äg˝zasï, Penza ölkäse tatar milli-mädäni möxtärijat räise, avïl xucalïgï fännäre kandidatï Kjazïm Deberdiev cïelgan delegatlarga Rossijadäge tatar avïllarï buença mäg˝lümat birde, bulaçak assotsiatsijaneñ Ustav proektï belän tanïştïrdï. Konferentsijaneñ kunagï, Rossija Federatsijaseneñ tatar milli-mädäni möxtärijatläre räise, Rossija Däülät Dumasï deputatï Ildar Gïjl’metdinov bergä ěşlärgä çakïrdï häm bulaçak oeşmaga jardäm itäçägen äjtte. Aktanïş munitsipal’ rajon başlïgï Ěngel’ Fättaxov isä bu tarixi cïennïñ biredä ütüen rajon öçen dä zur vakïjga buluïn bilgeläp ütte, Rossijaneñ tatar avïllarï berlegenä uñïşlar teläde. Konferentsijagä kunak itep “Tatneft’”, “KamAZ”, berläşmäläre väkilläre, “Tatfondbank”, “Ak bars” banklarï apparat citäkçeläre dä çakïrïlgan ide.

Konferentsijadä şulaj uk Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova, Perm’ kraenïñ Barda munitsipal’ rajon başlïgï Ixsan Urstemirov, Samara ölkäseneñ Poxvistnev rajonï Gali avïlï cirlege başlïgï Idris Mullabaev, Tatarstan Respublikasï Däülät Sovetï deputatï, şagïjr’ Robert Miñnullin, TR Sänägat’ häm säüdä ministrlïgï xezmätkäre Güzälija Xäsänova, Ul’janovski ölkäseneñ JAña Malïklï rajon başlïgï Il’jas Möxetdinov, Omski ölkäseneñ Bol’şereç’e rajonï, Ülänkül avïlï cirle üzidarä başlïgï Läjlä Möxämmätşina, Tatarstan Respublikasïnïñ Kukmara rajonï, Olï Särdek avïlï cirlege başlïgï Minnesart Fättaxov, Kirov ölkäse tatar mädänijat üzäge räise Kamil Äxätov häm başkalar çïgïş jasadï.

Çïgïşlardan soñ “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”neñ Ustavï kabul itelde, idarä organnarï häm räis sajlandï, bu urïnga bertavïştan Penza ölkäseneñ Urta Äläzän avïlïnnan tanïlgan cämägat’ ěşleklese Kjazïm Deberdiev sajlap kueldï. Idarä sostavïna şulaj uk Rossija töbäklärennän häm Tatarstannan da keşelär kertelde, alar arasïnda Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Fäüzija Bäjrämova häm Mars Tukaev ta bar. Revizija komissijase räise itep isä Kirov ölkäsennän Kamil Äxätov sajlandï. Konferentsijadä katnaşuçïlar Rossija Federatsijasendä jaşäüçe tatarlarga möräcägat’ tä kabul ittelär, anda avïlarïbïznïñ ictimagïj, ik˝tisadïj häm ruxi tormïşïn jañartu, tugan telne, milli mägarifne, mädänijatne, xalkïbïznïñ traditsijalären saklau, tatar avïllarïn gomer-gomergä jaşätep kilgän äxlakïj nigezne torgïzïrga çakïrïlgan ide.

Bu könnärdä delegatlar rajon belän tanïşïrga da ölgerdelär, alar Puçï häm Änäk avïllarïnda, Bajsarda häm JAña Kormaşta, JAña Älem häm Akküz avïllarïnda buldïlar, mädänijat jortlarïnda, balalar icat üzäklärendä, mäçetlärdä, muzejlarda häm mäktäplärdämilli mädänijat häm tugan telneñ torïşï belän tanïştïlar. Aktanïş rajon üzäge buença maxsus ěkskurtsijagä isä Ciñü parkïnda, balalar icat üzägendä, sälamätländerü üzägendä, Cämig˝ mäçettä, Sängat’ parkïnda, “Kaenkaj” balalar bakçasïnda, rajon muzeenda, agregat zavodïnda, boz saraenda, 3nçe mäktäp-gimnazijadä bulu karalgan ide. Delegatlar şulaj uk Aktanïşta Seberdän alïp kilgän kedr agaçïn utïrtu tantanasïnda da katnaştïlar, ul tatar xalkïnïñ berdämlegenä häm nïklïgïna simvol bulïp torsïn, didelär. Rajon mädänijat saraenda kunaklar öçen maxsus kürsätelgän “Aktanïşïm – Ak Ilem” kontsert programmasï isä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn, zatlïlïgïn kürsätte, böten Rossijadän cïelgan tatarlarga milli ürnäk vazïjfasïn ütäde.

Şulaj itep, Aktanïş cirendä “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsise” tözelde häm olï tormïşka fatïjxa aldï. Mäskäüdä terkälü ütkäç, bu oeşma üz tiräsenä barlïk tatar avïllarïn da berläşterer, alarnïñ tarixïn, bügenge xällären öjräner, tatar xalkïnïñ ruxi bişege bulgan avïllarïbïznï saklap kalu buença barïsïn da ěşlär, digän ömettä kalïjk!

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge
2008 el, 26 maj.

Tatar kongressi Nurlatta

Bu könnärdä Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Nurlat rajonïnda bulïp kajttïlar. Bilgele bulgança, Tatarstannïñ 15 rajon үzägendä tatar mäktäpläre juk, häm kïzganïçka karşï, Nurlat şähäre dä şul isemlekkä kerä. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï räise urïnbasarï Nurija Gäräeva, jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäүzija Bäjrämova, Tatarstan Respublikasïnïñ Mägarif häm fän ministrlïgï belgeçe Gölfija Gajnetdinova, kongress xezmätkäre Täbris Jarullin şuşï mäs’äläne öjränergä urïnga kildelär. Alar rajon xakimijat başlïgï Nail Şäräpov belän maxsus oçraşïp, Nurlat şähärendä tatar mäktäbe açu turïnda söjläştelär häm kileştelär.

Qazannan kilgän delegatsija şulaj uk Nurlat şähäreneñ 8, 9, 10nçï mäktäplärendä buldï, ukïtuçïlar belän oçraşïp, tatar balalarï öçen klasslar gïna tүgel, aerïm tatar mäktäbe kiräklege añlatïldï. Bu könne şulaj uk şähärneñ “Alsu” tatar başlangïç mäktäp-balalar bakçasïnda tärbijaçelär häm balalar belän oçraşu buldï, Kazan väkilläre şulaj uk “Kojaşkaj” tatar balalar bakçasï belän dä tanïştïlar. Nurlat şähäreneñ mäktäp häm balalar bakçalarïna Kazannan alïp kilgän tatarça kitaplar bүläk itelde.

Soñïnnan isä Nurlat töbäge tarixi muzeenda cirle intelligentsija väkilläre belän oçraşu buldï, biredä dä tatar mäktäpläreneñ kiräklegenä, milli matbugatnïñ xälenä, millät jazmïşïna töp basïm jasaldï. Kazannan kilgän delegatsija bu könne rajonnïñ Kolbaj Morasa avïlïnda da buldï, alar Gabdulla Kariev muzeenda, kitapxanädä cirle zïjalïlar belän oçraştïlar.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat үzäge

2008 el, 17 maj

Jazuçï belän oçraşu

15 maj könne Qazan şähäreneñ “Nur” tatar kitap kibetendä jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäüzija Bäjrämova belän oçraşu buldï. JAzuçï belän oçraşuga tatar zïjalïlarï, studentlar, milli xäräkät väkilläre, avtornïñ icatïna zur xörmät belän karauçï kitap ukuçïlar kilgän ide. Fäüzija Bäjrämova cïelgan xalïk aldïnda utïz ellïk icatï häm 30 kitabï turïnda söjläde, tatar tarixï, millät jazmïşï belän bäjle küp törle soraularga cavap birde. Avtor soñgï ellarda jazgan “Kïrïk sïrt”, “Karabolak”, Bahadirşah”, “Küçem xan” tarixi romannarïna aeruça kiñ tuktaldï, şulaj uk berençe çor icatï turïnda da centekläp söjläde. Şunïsïn da äjtergä kiräk, bu Fäüzija Bäjrämovanïñ, jazuçï bularak, Qazan xalkï belän berençe tapkïr oçraşu uzdïruï buldï häm ul monï oeştïrgan öçen Tatarstan kitap näşrijatïna, anïñ maxsus kitap kibete xezmätkärlärenä räxmätlären äjtte.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge

Törkijagä säjaxät

Aprel’ aenda Törkijadä törki ädäbijatkä häm mädänijatkä bagïşlangan zur xalïkara cïennar bulïp ütte, alarda distälägän ildän kilgän galimnär belän bergä, Tatarstannan da väkillär katnaştï. Istanbul şähärendä ütkärelgän häm “Törki ädäbijattä Istanbul” dip atalgan simpoziumda bu temanïñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï kiñ jaktïrtïldï, Mäskäüdän filologija fännäre doktorï Älfinä Sibgatullina “Tatar xacnämälärendä Istanbul”, Çallï şähärennän jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova “Gabdräşit Ibrahimov icatïnda häm tormïşïnda Istanbul”, Kazannan filologija fännäre kandidatlarï Älfinur Näcipova “20 jöz başïnda Istanbuldagï säjasi xällärneñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï”, Läjlä Mingazova “Bügenge tatar şig˝rijatendä Istanbul (Çulpan Zarif häm Rifä Raxman şigïr’läre misalïnda)”, Läjsän Gäräeva “Tatar galime Äbrar Kärimullinnïñ Istanbul belän bäjle jazmalarï”, Törkijaneñ Mugla şähärendä jaşäüçe millättäşebez, filologija fännäre kandidatï, şagïjrä Çulpan Zarif-Çetin “Tatar jazuçïsï Mirgazijan JUnïsnïñ säjaxätnämälärendä Istanbul”, törek galimäse Ajşä Bäjrämle “Ělekkege tatar romannarïnda Istanbul” digän temaga dokladlar jasadïlar, tïñlauçïlarnï kïzïksïndïrgan küp soraularga cavap birdelär. Fäüzija Bäjrämova korïltajnï oeştïruçïlarga “Küçem xan” dip atalgan kitabïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte, bïel Törkijadä Gabdräşit Ibrahimovnïñ 150 ellïgïna bagïşlangan fänni konferentsija ütkärü idejasen täk˝dim itte.

Fäüzija Bäjrämova şulaj uk Törkijaneñ Ěgej diñgeze buenda urnaşkan Fätxija şähärendä uzdïrïlgan “Berençe xalïkara törki mädänijat” korïltaenda da katnaştï. Törkijaneñ Ankara şähärenä urnaşkan “Xalïk kul’turï araştïrmalarï kurumï” häm Fätxija şähäre xakimijate belän berlektä uzdïrïlgan bu xalïkara simpoziumda 19 ildän kilgän galimnär 33 doklad jasadïlar. Baku universitetï rektorï, professor Cälil Nagievnïñ Çïñgïz Ajtmatov icatïna bagïşlangan dokladï, Kïtajdagï Şärkïj Törkestannan kilgän ujgïr galime Gümärcan Nurinïñ Mäxmüt Kaşgarïjnïñ 1000 ellïgïna bagïşlangan çïgïşï, Kosovadan törek galime Altaj Surojnïñ bäjsezlekkä bagïşlangan dokladï, Gagauzija, Bolgarija, Makedonija, Rumïnija, Gretsija, Kïrgïzstan, Törekmänstan, Kïrïm, Tön’jak Kipr, Törkija galimnäreneñ törki mädänijat turïndagï çïgïşlarï bar xalïkta kïzïksïnu ujattï. Millättäşebez Fäüzija Bäjrämova isä “Bötendön’ja tatar kongressï häm törki-tatar milläte” dip atalgan temaga zur doklad jasadï, şähär kitapxanäsenä häm korïltajnï oeştïruçïlarga üzeneñ kitaplarïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte. Bu xalïkara forumda Rossijadän väkillär bulmaganga kürä, ul Idel-Uralda, Seberdä häm Tön’jak Kavkazda jaşäüçe başka törki xalïklar turïnda da baj mäg˝lümat birde.

Fäüzija Bäjrämova üzeneñ Törkija bujlap säjaxäten ilneñ başkalasï Ankara şähärendä dävam itte. Biredä ul kaharman millättäşlärebez Gali Akïş häm Iklil Korban belän oçraştï, alardan baj tarixi mäg˝lümat aldï häm il agalarïna üzeneñ kitaplarïn büläk itte. Fäüzija Bäjrämova Ankara universitetï karşïnda ěşläp kilgän “Koksav sotsial’ häm strategik araştïrmalar vakïfï”nda törki galimnär belän maxsus oçraşïp, alarga “Sovet çorïnnan soñ Tatarstanda fikri vä säjasi xäjat häm Tatarstan-Törkija ělemtäläre” digän temaga lektsija ukïdï, xalïknïñ küp soraularïna cavap birde. Ul şulaj uk biredä “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” citäkçese Abdullah Buksur belän oçraştï, üzeneñ “Tatar Karabolagï – 50 el ülem koçagïnda” dip atalgan kitabïn törek telenä tärcemä itep bastïru turïnda şuşï oeşma belän kileşü tözede. “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” oeşmasï jazuçï-galim häm cämägat’ ěşleklese, xokuk jaklauçï Fäüzija Bäjrämovanïñ kandidaturasïn Berläşkän Millätlär Oeşmasïna şäxes bularak terkätergä täk˝dim itäçägen belderde.

Fäüzija Bäjrämova Törkijadä şulaj uk kürenekle millättäşebez Gabdräşit Ibrahimov belän bäjle küp material tupladï, milli kitapxanälärdä buldï, bu temanï öjrängän törek galimnäre belän oçraştï.

“Tarixi-mädäni miras” Fondïnïñ matbugat üzäge.

19 aprel’, 2008 el, Çallï şähäre.

Kitap jandïru kemgä kiräk?

Fäüzija Bäjrämova,

jazuçï, tarix fännäre kandidatï,
Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï,
“Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

Soñgï vakïtta min ajga jakïn Seberdä bulïp kajttïm häm Kazan xällärennän bixäbär bulïp tordïm. Kajtïp kerüemä, kïş urtasïnda jaşen sukkan kebek kurkïnïç xäbär aldïm – Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga ämer bulgan imeş! Kem, nindi ämer birgän, ni öçen Tatarstanda häm nindi kitaplarnï jandïralar – bu soraular ber mizgel ěçendä canïmnï ajkap çïktï häm min alarga cavap ězläp Kazanga junäldem. Ul arada matbugattta bu temaga berniçä mäkalä dä basïlïp çïktï, Fändäs Safiullinnïñ “Zvezda Povolzh’ja” gazetasïndagï jazmalarï, “Vatanïm Tatarstan” gazetasï bitlärendäge äñgämälär, “Azatlïk” tatar-başkort radiosï materiallarï mäs’älägä beraz açïklïk kertkändäj buldï. Bötendön’ja tatar kongressïnïñ 13-14 martïnda uzdïrgan kiñäşmälärendä dä bu tema kat-kat kütärelde, kürenep tora, islam kitaplarïn jandïru mäs’äläse xalïknï nïk borçïj ide. Çönki millätebezneñ küpçelege äle namaz ukïmasa da, üzen barïber möselman dip sanïj, şuña kürä islam kitaplarïn jandïrunï ul cinajat’kä isäpli, faciga itep kürä.

Tatar kongressïnda uzdïrïlgan cïelïşta min dä üz fikeremne äjttem, islam kitaplarïn jandïrunï kisken gaeplädem, bu xälneñ millät öçen kara tap bulasïn kisättem. Uzgan gasïr urtalarïnda Garif Gobäj “Kor˝än serläre” dip atalgan kitap jazïp, tatar xalkïn böten islam dön’jasï aldïnda xurlïkka kaldïrgan ide inde. Bu kitap urïs häm garäp tellärenä tärcemä itelep, jartï gasïr bue tatar xalkïna karşï ěşläde, bezne böten dön’jada iñ dinsez häm nadan kavem itep kürsätte. Härxäldä, bez, tatarlar, islam dinen äle päjgambärebez Möxämmät sallalahu galäjhissälam vakïtïnda uk kabul itkän bulsak ta häm böten törki dön’janï üz artïbïzdan ijartkän imam millät bulïp torsak ta! Inde kabat imanga kajtuïbïz, mäçet-mädräsälärebez, dini kitaplarïbïz belän bu kara tapnï juïp kïna beterep kilä idek, tatar xalkïnïñ kulïna tagï islamga karşï utlï kisäü tottïrdïlar – bez Rossija xökem itkän, tïjgan islam kitaplarïn üzebez utka jagïrga tieş ikän! Bu mömkin xälme?! Üzen möselman dip jörgän keşe öçen monnan da zur cäzanïñ buluï mömkinme? Inde islam dön’jasï bezgä närsä äjter? Monïñ öçen Allahï Tägalä nindi cäzalar birer?..

Kazanda bulïp ütkän cïelïşlar da, bu temaga ukïgan mäkalälär dä minem soraularïma tulï cavap birmäde häm min kitap jandïru temasïn başlap cibärgän böten oeşmalarnï üzem jörep çïgarga buldïm. Iñ berençe bulïp Tatarstan Dinija näzarätenä bardïm, möfti Gosman xäzrät Isxakïj Kazanda juk ide, şuña kürä anïñ urïnbasarï Väliulla JAkup belän oçraştïm. Şunïsïn da onïtmaska kiräk, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän süzne 4 mart könne möftijattä uzdïrïlgan “tügäräk östäl”dä Väliulla xäzrät başlap äjtä häm soñïnnan bu xakta interv’jularïnda kabatlïj. Min annan: “Sez islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämerne kajdan aldïgïz?” – dip sorïjm. Väliulla xäzrät üze höcümgä küçep: “Küp möselmannarnïñ öjlärendä tïelgan kitaplar bar, alar belän xäzer nişlärgä? – dip cavap birä. – Kilep alïp kitkännären, ul kitap saklauçïlarnï kulga alularïn kötärgäme? Älbättä, alarnï juk itärgä kiräk.” “Ämma Tatarstanda islam kitaplarïn tïjarga, juk itärgä, digän ber genä sud kararï da çïgarïlmadï bit, nigä ällä kajdagï Bogïrïslandagï sud kararï nigezendä bezdä kitaplar juk itelergä tieş?” – dim. Väliulla xäzrät: “Islam kitaplarï Rossija Federatsijase zakonï nigezendä, ěkstremistik material bularak juk itelä, alar Rossijane cimerergä, xälifät tözärgä çakïra, Sez dä şular jaklïmïni?” – dip tezep kitte.

Bolaj süz köräşterügä kerep kitsäk, bezneñ bäxäs köne bue barïrga mömkin ide. Min Väliulla JAkuptan Tatarstanda bu ěşneñ närsädän başlanganlïgïn soradïm. Bu ïgï-zïgïlar barïsï da anïñ Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovka jazgan xatïnnan başlangan ikän. Şuşï elnïñ 30 janvarïnda möfti urïnbasarï Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïna: “Tïelgan islam kitaplarï belän nişlärgä, alarnï jukka çïgarïrgamï, jukka çïgargan oçrakta, niçek itep?” digän ěçtälekle xat cibärgän bulgan. Süzebez dälille bulsïn öçen, bu xatnï ukuçïlarga da täk˝dim itäbez:

“...В последнее время в Российской Федерации законодательно определен процедурный порядок по запрету религиозной литературы. К началу 2008 года в список запрещенных на территории РФ религиозных книг попало несколько десятков изданий, имеющих отношение к Исламу. В этой связи обращаемся к Вам с просьбой разъяснить, что должны делать мусульманские организации в том случае, если у них была ранее закуплена книжная продукция, попавшая в этот список? Подлежит ли она уничтожению, если да, то кем и каким способом должна быть уничтожена, либо она должна быть сдана органам государственной власти? Могут ли мусульманские священнослужители по служебной необходимости хранить отдельные экземпляры таковой литературы в рабочих кабинетах мечетей, недоступных для посетителей, или в собственных частных жилых помещениях? Эти вопросы часто поступают в ДУМ РТ, поэтому надеемся на скорый содержательный ответ.”

Kïskasï, Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïn bu temaga üze tartïp kertkän bulïp çïktï. Tatar xalkïnda monï “Kïçïtmagan cirne kaşu”, dilär. Häm, älbättä, Tatarstan prokuraturasï möftijatneñ räsmi xatïna räsmi räveştä cavap birgän, aña Respublika Prokurorï Kafil Ämirov üze kul kujgan. Ämma ul cavapta, bik tïrïşïp ězläsäñ dä, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän süz juk! Kiresençä, bu cavaptan kürengänçä, başkalarga taratu maksatïnnan saklangan kitaplar gïna tïelgan kitap bulïp isäplänä ikän. Süzem dälille bulsïn öçen, Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovnïñ 2008 elnïñ 27 fevralendä Respublika Dinija Nazäratenä birgän cavabïn tulïsïnça kiteräbez:

“Прокуратурой Республики Татарстан рассмотрено Ваше заявление о разъяснении порядка обращения либо уничтожения приобретенной мусульманскими организациями, книжной продукции, впоследствии вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Согласно ст. 13 Федерального закона РФ “О противодействии экстремистской деятельности” на территории Российской Федерации запрещаются распространение экстремистских материалов, а также их производство или хранение в целях распространения. Производство, хранение или рапространение экстремистских материалов является правонарушением и влечет за собой ответственность. Действующее законодательство не устанавливает каких-либо особых требований к порядку и способу уничтожения информационной продукции, вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Вместе с тем, уничтожение вышеуказанных материалов может быть произведено в соответствии с общепринятыми правилами делопроизводства.”

Küräsez, Prokurornïñ räsmi cavabïnda tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämer juk. Alajsa, kajdan, kemnän çïkkan soñ bu kurkïnïç süz? Ul bit äle berkem tarafïnnan da kire kagïlmadï, üz köçendä kala birä! Şuşïlarnï açïklau öçen, min Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirov janïna junäläm. Anïñ möftijatkä räsmi cavabïn kulga totïp söjläşäbez. “Min tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän ämer birmädem, - di Kafil äfände Ämirov. – Bez üzebez iskergän, srogï çïkkan proizvodstovo kägaz˝lären jandïrabïz, üzara söjläşkändä möfti urïnbasarïna şul xakta äjtkän idem, şul süz ämer räveşendä barïp citkängä oxşïj.”

Äje, Väliulla JAkup barlïk interv’jularïnda da bu ämerneñ Tatarstan Prokuraturasïnnan kilgänlegen äjtä. “Tïelgan islam kitaplarï isemlege Rossijaneñ xokukïj kiñleklärendä çagïştïrmaça küptän tügel genä barlïkka kilde, ämma tïju tärtibe äle buldïrïlmagan ide. Bezneñ xatka da jandïrïp bula, dip cavap kilde”, - di ul üzeneñ 11 martta “Azatlïk” tatar-başkort radiosïna birgän interv’jusïnda. Ägär biredä süz Tatarstan Prokuraturasï birgän cavap turïnda barsa, anda “jandïrïp bula” digän kiñäş juk bit! Şul uk fikerne Väliulla JAkup “Vatanïm Tatarstan” gazetasïnda da kabatlagan: “Min prokurordan iñ jaxşï ïsul nindi, dip soradïm. Ul, iskergän cinajat’ ěşlären kotel’nïjlarda jandïralar, dip cavap birde, bezgä dä şunï kiñäş itte. Bez üz çiratïbïzda möselman mäxällälärenä jandïrïrga täk˝dim ittek.” (“Vatanïm Tatarstan”, 2008, 7 mart sanï.)

Menä şulaj, cämägat’, kemnärneñder çäj ěçkändä söjläşkän süzläre, ämer räveşenä kerep, möselmannar arasïna taralgan bulïp çïktï. Räsmi organnar tarafïnnan, “tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga”, digän boerïk juk, taläp juk, ä Tatarstan Dinija näzaräte inde dini kitaplarnï ut törtep jandïrïrga äzer tora, möselmannarga şunï täk˝dim itä! Tatarstan Prezidentï böten islam dön’jasï bujlap tolerantlïk ürnäge bulïp jöri, garäp korol’läre belän koçaklaşa, ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga cïenalar! Bezgä kalsa, ja bu Tatarstanga karşï ěşlängän mäkerle provokatsija, jaisä bergäläp ěşlängän astïrtïn ěş. Ni bulsa da, bu xällär Tatarstannï, tatar xalkïn bizämi, kïrgïj häm kurkak kavem itep böten dön’jaga kürsätä...

Kafil äfände Ämirovka: “Kullarïnda tïelgan islam kitaplarï bulgan keşelär nişlärgä tieş?” – digän soraunï biräm. Çönki tïelgan kitaplar arasïnda “Liçnost’ musul’manina”, “ZHizneopisanie Proroka” kebek unikal’ kitaplar da bar, alar här möselmannïñ öendä saklana, alar minem üzemdä dä bar.

- Bu zakon keşelärneñ öjlärendä, şäxsi milek bulïp saklangan kitaplarga kagïlmïj, - dide Tatarstan Prokurorï. – Çönki zakonda “...xranenie v tseljax rasprostranenija” digän süzlär bar, alga taba da “xranenie ili rasprostranenie ěkstremistskix materialov” dielgän. JAg˝ni, ägär keşe öendäge ul tïelgan kitapnï başkalarga birmi ikän, üze öçen genä fajdalana ikän, bu inde ěkstremistik materialnï taratuga kermi. Ä inde mäçet-mädräsälärdä ul kitaplar küpläp cïelgan ikän, Dinija näzaräte üzendä alar öçen ber fond buldïra ala, jag˝ni, üzendä saklïj. Ä xökem ěşenä ělägep, konfiskovat’ itelgän kitaplar inde mäxkämä karamagïnda kala, alar bu kitaplar belän ni teläsälär, şunï ěşli alalar.

Şulaj itep, bäxäsle temaga nokta kueldï, barlïk soraularga cavap tabïldï kebek. Ämma bolarnï xalïkka kem añlatïr soñ? Şuşï xäbärlär belän min jañadan möfti urïnbasarï Väliulla JAkup janïna junäldem, ämma anïñ bu xäbärlärgä bik ise kitmäde, “Sez şuşïlarnï añlatïp, ber mäkalä jazïgïz inde”, - dip äjtüdän arï uzmadï. Ä tïelgan kitaplarnï jandïrïrga ämer algan mäxällä möselmannarï ni ěşlär? Ällä inde ěş betkänme, islam kitaplarï küptän janïp köl bulganmï? Ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïralar ikän, digän kara xäbär belän nişlibez, ul bit inde böten Rossijagä taralïp ölgergän! Monda ber minem genä mäkaläm citmi, şuşï mäs’älägä cavap birä torgan keşelärneñ räsmi cavaplarï, xalïkka añlatularï kiräk bulaçak. Şundïj ujlar belän min Tatarstan Respublikasï Vitse-Prem’erï Zilä xanïm Välieva janïna junäldem. Citmäsä, 16 mart könne “Tatarstan – JAña gasïr” kanalïnïñ “7 Kön” tapşïruïnda da bu temanï kuertïp, bäg˝ze adämnär kitap jandïrïrga fätvä birep utïrgannar ide. Gomumän, ul tapşïru bik säer häm mäkerle kilep çïktï – başta Tatarstan Prezidentï Mintimer Şäjmievnïñ garäp illärendä korol’lär belän koçaklaşïp jörüen kürsättelär, anïñ artïnnan uk Tatarstanda terrorçïlïk turïnda, 100 elga törmägä jabïlgan möselmannar turïnda kurkïnïç xäbär buldï, tapşïrunï islam kitaplarïn jandïru turïnda sjuzhet belän tämamladïlar. Bu tapşïrunï karagaç, Tatarstanda terror, ěkstremizm, xälifät, inkvizitsija, tagï ällä närsälär bulïp jata ikän, dip ujlïjsïñ, ä Tatarstan Prezidentï anda barïp kiresen söjli bit, bezdä tïnïçlïk, tolerantlïk, dinnär irege, di, kajsïna ïşanïrga?

Tatarstan Respublikasï xökümäte räise urïnbasarï Zilä Räximcan kïzï Välievaga min şuşï soraularnï birdem. Ul tapşïrunï tulïsïnça karamagan bulïp çïktï, jañadan tanïşïp çïgasïn äjtte. “Çïnnan da, kemnärgäder Tatarstannï ěkstremizm ojasï itep kürsätü kiräk, axïrï, - dide ul. – Ämma mondïj kotkïnïñ Tatarstannïñ üzendä oeştïrïluï, üzendä kürsätelüe hiç tä jarïj torgan närsä tügel. Bu kitap jandïru mäs’äläsendä dä ber nokta kujarga kiräk, çönki andïj süzneñ bulganï juk bit.”

- Kïzganïçka karşï, andïj süzlär jöri şul Tatarstanda, bälki inde gamälgä dä aşïrïla torgandïr, - didem min. – Şuña kürä, xalïkka añlatu öçen, räsmi oeşmalarnïñ bu xakta ber belderüläre kiräk. Bezdä, ministrlar kabinetï karşïnda, din ěşläre buença komitet bar, bälki şular berär belderü jasarlar, Tatarstanda islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer bulmaganlïgïn, alarnïñ jandïrïlmavïn xalïkka xäbär itärlär? JUgïjsä bez, tatarlar, şuşï xäbärlär nigezendä genä dä tarixka islam kitaplarïn jandïruçïlar bulïp kerep kalabïz bit, Allam saklasïn! Min tatar milläteneñ jözendä mondïj kara tap buluïn telämäs idem...

Iñ soñgï ěşem itep min bolar xakïnda Tatarstan Respublikasïnïñ din ěşläre buença komitetï citäkçese Rinat Väliullinga xäbär ittem, bu mäs’älädä berär belderü kiräk bulsasïn äjttem. Inde ber atna vakït ütep, ni Dinija näzaräte, ni Tatarstan Prokuraturasï, ni Prem’er-ministr urïnbasarï, ni din ěşläre buença komitet bernindi räsmi belderü belän çïkmagaç, şuşï mäkalämne jazarga buldïm. Cämägat’, añ bulïgïz, Tatarstanda tïelgan islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer birelmägän, ämma alarnïñ janïp juk buluï kemnärgäder kiräk, şuña kürä bu ěşne başlap cibärgännär! Islam kitaplarïn jandïru – ul öleşläp Kor˝änne jandïru, digän süz, çönki alarda ajat’lär häm sürälär bar, xädislär jazïlgan. Häm Allah Kitabïna kul kütärergä berkemneñ dä xakï juk, dinebezne dä kïjamät könenä çaklï Allah Üze saklajaçak! Ä menä millätebezneñ namusïn saklau bezgä jöklätelgän, bu sïnaular bezgä cibärelgän, häm 21 gasïr inkvizitorlarïna karşï bez üzebez köräşergä tieşbez! Möftilär kuşa, dip, islam kitaplarïn jandïrmagïz, östegezgä gönah almagïz, mondïj imansïz ämer birgän bändälärgä dinebez belän idarä itärgä jul kujmagïz!

2008 el, 22 mart.

fiker alïşu