al-Fikr - Fiker - Фикер - Мысль

17 апреля собрание татар Западного округа Москвы

2010-04-10T14:19:00.008+04:00

Для жителей ЗАО, относящих себя к татарскому народу

Согласно Обращению к татарам Москвы от 5.01.2010 г.
Инициативная группа по развитию системы татарских автономий в Москве приглашает
17 апреля 2010 года в 12 часов
на собрание:
«Татарская национально-культурная автономия (ТНКА)
в Западном округе (ЗАО) г. Москвы»

Вопросы: информация о работе Инициативной группы; итоги деятельности ТНКА ЗАО; предложения по развитию автономии; оформление заявлений для вступления в члены ТНКА ЗАО и др.
Приглашены: председатель ТНКА ЗАО К.А.Шакиров, представители Префектуры, татарской общественности Москвы.
Место проведения: ДК «Зодчие», фойе, 2 этаж, (ул. Партизанская д.23).
Проезд: ст. м. Молодежная, далее авт. 127, 757 до остановки "Дом Культуры"
Справоч.тел.: 8(929)656-4977

ТАТАРЫ ЗАПАДНОГО ОКРУГА!
Давайте познакомимся друг с другом, сообща подумаем, как сохранить родной язык, культуру у себя в округе и приобщить к ней своих близких, а также соседей!

Рәхим итегез, милләтәшләр!

Заявления о вступлении в ТНКА желательно подготовить заранее по следующей ниже форме. Тем, кто на собрании быть не сможет, предлагаем свое заявление передать в Инициативную группу через знакомых или в другое время.

Председателю
Татарской национально-культурной
автономии ЗАО г.Москвы
Шакирову К.А.
от _____________________________________,
(Фамилия Имя Отчество)
проживающего: __________________________
(домашний адрес, телефон)

З А Я В Л Е Н И Е

Считая себя представителем татарского народа, желая сохранить родную культуру, язык и духовные ценности, прошу принять меня в члены Татарской национально-культурной автономии Западного административного округа г. Москвы, Устав которой обязуюсь выполнять.

______________.......____________________

(Подпись, дата) ...... ...... (Фамилия И.О.)

10-летний кадет - жертва беспредела в школе, в милиции , врачей....?

2010-03-18T00:09:00.007+03:00

10-летний кадет Саид Фехретдинов выбросился из окна...

Мне кажется, это произошло в результате стечения многих обстоятельств, которые далеко не случайны, а являются следствием болезней нашего общества в школьном образовании, правоохранительных органах, системе здравоохранения и других.

Это следствие нашего равнодушия и бездуховности!

См.также: mtss.ru/forum/viewtopic.php
javascript:void(0)

Татары Москвы! Вступайте в автономии!

2010-01-21T23:59:00.001+03:00

ОБРАЩЕНИЕ К ТАТАРАМ МОСКВЫ

к тем, кто считает себя татарином или татаркой, хотел бы видеть татарами своих детей и внуков, чтобы те могли свободно приобщаться к родной культуре, соблюдать национальные обряды, не стесняясь, говорить на родном языке, получать на нем полноценное образование, гордиться историей татарского народа и достижениями своих предков... - словом, чувствовать себя полноценными гражданами своей страны

г. Москва 05 января 2010 г.

Дорогие братья и сестры!

Несмотря на все перипетии исторического развития, вместе с другими народами Российской Федерации мы строим единое федеративное государство. Каждый из нас стремится доказать обществу свою состоятельность и внести свой вклад в его развитие. При этом мы остаемся представителями Великого Татарского Народа, через тысячелетия пронесшего свою неповторимую уникальную сущность. Поэтому сегодня мы не можем спокойно взирать на усиливающуюся ассимиляцию, сопровождающуюся забвением родного языка, культуры, истории, духовных ценностей и разобщающую людей.

Вместе с тем действующее российское законодательство предоставляет каждому народу уникальную возможность в рамках единой федерации выстраивать многоуровневый и всеохватный механизм самоуправления через систему национально-культурных автономий (НКА). Эта идея не нова для истории развития человечества, но подчеркнем, что наши предки еще 100 лет назад рассматривали такую возможность этно-социального развития татарского народа.

Более 10 лет назад в соответствии с законом об НКА были созданы татарские автономии местного, регионального и федерального уровней. Однако подавляющее большинство татар не воспользовались возможностью участия в них, беспечно оставив на попечение чиновников и ловких приспособленцев. Своей пассивностью мы открываем новые горизонты для коррупции, превращая жизненно важную подлинную национально-культурную автономию в «сабантуйную».

Сделав всего лишь шаг - вступив в члены уже существующих НКА, мы бы заставили чиновников считаться с нами, с гражданами татарской национальности. Для эффективного решения собственных проблем мы должны знать о татарах Москвы гораздо больше того, что дают результаты официальных переписей населения. При этом мнение каждого члена автономии обязательно должно быть принято во внимание, а все органы автономий - быть выборными на альтернативной основе и открыто проводить свою деятельность. Конечно, некоторым нашим согражданам - начальникам это совсем не по душе, и они инстинктивно сопротивляются членству в автономиях. Поэтому здесь и нужно всем нам вместе проявить активность! К слову сказать, информация об НКА любого уровня по закону является открытой и ежеквартально публикуется на сайте Министерства юстиции РФ со всеми контактными реквизитами. По городу Москве (см. приложение 1) на сегодня зарегистрировано 11 татарских автономий – 10 окружных и одна городская (региональная).

На сегодняшний день все окружные автономии открыты для членства. Однако, нужны ли им члены? Не найти следов деятельности НКА по подавляющему большинству округов. Даже о проведении собраний по выдвижению делегатов на отчетно-выборную конференцию городской автономии можно узнать только из протоколов, доступных единицам. Но те же автономии выступают от имени татар Москвы и активно пользуются этим. То есть кто-то в узком кругу решает за нас, а точнее – имитирует это, чем безусловно обманывает не только своих соплеменников, но и государство.

Татары вступайте в автономии! Избирайте в их руководство самых достойных, честных, активных, переизбирайте не справившихся и начинайте действовать! Конечно, для получения членства вы можете обращаться непосредственно к руководителям автономий, но, для надежности результата предлагаем скоординировать наши действия, для чего создана Инициативная группа. Этой группе предстоит начать формирование РЕЕСТРА ТАТАР МОСКВЫ (РТМ) (см. приложение 2) в том числе из числа поддержавших данное Обращение.

Поддержим действующие автономии, поможем им окрепнуть, опереться на широкие массы, но и строже спросим с них. Через местные автономии изберем достойнейших в городскую автономию. Через городскую – в федеральную. Создадим единую структуру татарских автономий. Закрепим свою национальную и культурную идентичность, внимательнее отнесемся друг к другу, укрепим связи и взаимопомощь среди татар. Не дадим угаснуть нашей культуре и языку! Вместе объединим нацию!

Приложение 1.
Перечень национально-культурных автономий, действующих в России, по состоянию на 01.10.2009
Субъект РФ город Москва (с сайта Минюста РФ)

№ п/п	Наименование НКА г. Москвы	Ф.И.О. руководителя	Адрес	ОГРН	Учетный № ведом.реестра	Дата выдачи свид. гос. Рег.
0	Региональная общественная организация - Татарская НКА	Акчурин Расим Сулейманович	115184, Москва, Малый Татарский пер., д. 5, стр. 1, кв. 1, факт. адрес: д. 8	1037700106201	7712100079	10.06.2004 №09525
1	Местная общественная организация - Татарская НКА Зеленоградского административного округа г. Москвы	Серажетдинов Дамир Османович	115184 г.Москва, М.Татарский пер., д.5, стр.1	1037746008695	7712100006	18.07.2008 №15764
2	НКА татар Центрального административного округа г.Москвы	Валеев Растам Самигулович	119034, г. Москва, ул. Остожена, д. 49., стр. 1	1037700223417	7712100012	28.01.1997 №07187
3	Местная татарская НКА Северо-Восточного административного округа г. Москвы	Мухамятов Абдул-Ахант Махмутович	127549, Москва, ул. Бибиревская, д. 19, кв. 8	1037700223318	7712100034	07.04.1998 №09041
4	Местная татарская НКА Северного административного округа г. Москвы	Абкадыров Саенталь Нургалиевич	127486, Москва, Коровинское ш., д. 3, кор.2, кв. 116	1037700158572	7712100040	15.06.1998 №09364
5	Местная татарская НКА Северо-Западного административного округа г. Москвы	Бегичев Наиль Аббясович	123458, Москва, ул. Таллинская, д. 16, корп. 1, кв. 1	1037700184917	7712100042	06.07.1998 №09481
6	НКА татар Юго-Восточного административного округа г. Москвы	Ямбаев Гаяс Алиевич	109482, Москва, ул. Ташкентская, д. 22, кор. 1, кв. 84	1037746009696	7712100048	02.10.1998 №09838
7	Местная общественная организация -татарская НКА Восточного Административного округа г.Москвы	Галимов Рафкат Александрович	115184, Малый Татарский пер., д.5, стр.1	1037739476521	7712100072	29.08.2006 №07543
8	Местная татарская НКА Западного Административного округа г.Москвы	Шакиров Карим Абдулович	113184, Малый Татарский пер., д.5, к.1, кв.1	1037700124527	7712100073	29.04.1997 №07560
9	Татарская местная НКА Южного административного округа г. Москвы	Юсупзянова Эльмира Канбяревна	107045, Москва, ул. Сретенка, д. 11	1037746010708	7712100075	16.09.2008 №09287
10	Местная татарская НКА Юго-Западного администативного округа г. Москвы	Хусаинов Анвер Умарович	109544, Москва, ул. Б. Андроньевская, д.7	1037746009685	7712100044	15.07.1998 №09522

Приложение 2. РЕЕСТР ТАТАР МОСКВЫ (общие положения)

Реестр татар Москвы (РТМ) - это единая информационная база, в которой хранятся персональные данные, добровольно предоставленные жителями Москвы, старше 14 лет, относящими себя к татарскому народу. Таким образом, РТМ представляет собой систематизированные сведения о татарском взрослом населении г. Москвы, которые будут использованы исключительно в его интересах для решения задач по обеспечению национального сохранения и развития.

После регистрации в РТМ гражданин получает персональный регистрационный номер, который свидетельствует о принадлежности его к татарскому народу и татарской общине Москвы в частности.

Находящиеся в РТМ личные сведения в целом не подлежат распространению. Они могут быть изъяты по результатам проверки или по письменному заявлению гражданина, которому принадлежат. Сведения для пополнения Реестра имеют различный уровень детализации. Все виды сведений, кроме минимальных, для внесения в РТМ требуют письменного заявления их владельца. Минимальные сведения могут быть переданы посредством телефоннной связи и через Интернет, в том числе при посредничестве третьих лиц с согласия их владельцев. Минимальные сведения позволяют начать обмен информацией и организовывать контакты внутри татарской общины с учетом территории проживания, например, для формирования членского состава местных автономий. Сюда входят: Фамилия, Имя, Отчество, Район проживания (Автономный округ), контактные данные: Телефон дом, Телефон моб., e-mail (минимально допускается предоставление одного из 3-х), Дополнительная информация (необязательно). Граждане, поддержавшие данное Обращение, автоматически включаются в РТМ. Однако, это условие не является обязательным для включения в Реестр.

На начальной стадии структура Реестра, порядок его ведения, выдачи выписок из него определяются решениями Инициативной группы. После проведения демократических и альтернативных выборов руководства РТНКА РТМ передается в ее ведение.

Председатель Инициативной группы: Искандяров Гаяр Ахметович.
Контакты членов Инициативной группы: e-mail: xat@mtss.ru , телефоны: (929)656-4977, (495)388-4229, (499)189-2748
Обсуждение на форуме сайта MTSS.ru: http://mtss.ru/forum/viewtopic.php?t=3665&postdays=0&postorder=asc&start=80
ПРОГОЛОСОВАТЬ !

Конференция у закрытого подъезда. Или как РТНКА в Москве татар надула...

2009-11-26T19:52:00.005+03:00

Для начала ознакомьтесь со следующим документом.

РЕШЕНИЕ

собрания жителей Москвы татарской национальности

г. Москва 22 ноября 2009 г.

Присутствовали: пришедшие для участия в работе Конференции региональной татарской автономии г. Москвы (РТНКА) жители города Москвы - делегаты от местных окружных автономий, представители общественности в количестве около 150 человек.

Собравшиеся в соответствии с ранее объявленным решением Совета РТНКА о проведении Конференции 22.11.2009 года в указанный час и на указанном месте граждане, в т.ч. практически полностью делегации 5-ти из 10-ти окружных автономий, не были допущены в помещение Московского татарского культурного центра – Дома Асадуллаева. Стало известно, что Конференция в тайне от них была проведена 21.11.2009 г. в другом месте.

Обсудив сложившуюся ситуацию, собравшиеся приняли следующее.

1. Считаем действия председателя РТНКА Р.С. Акчурина и отдельных руководителей РТНКА возмутительными, грубо нарушающими Устав РТНКА и действующее законодательство.

2. Обратиться в органы юстиции о нелегитимности проведенной 21.11.2009 г. Конференции.

3. Выражаем недоверие руководству РТНКА и категорически требуем его отставки.

4. Требуем провести воскресенье, 6 декабря общее собрание татарского населения Москвы в Доме Асадуллаева для обсуждения деятельности РТНКА. В случае отказа поддерживаем предложение НДП «ВАТАН» провести митинг протеста около Московского татарского культурного центра.

Каждый пункт был проголосован и принят единогласно.

Председатель собрания: М.Миначев

Секретарь собрания: Г.Искандяров

Можно дополнить это тем, что решение о переносе времени и места проведения в Московский дом национальностей былопринято вечером 20 ноября на тайной сходке лояльных к нынешнему президенту региональной автономии генералу Расиму Акчурину руководителей 5-ти окружных автономий. При этом на заседании Совета РТНКА 19 ноября, где все автономии присутствовали, и речи не было о переносе сроков.

Послушные юристы, среди которых обитает небезызвестный Rahmetov, наверняка нашли формальные причины для отстранения от участия других 5-ти автономий и обосновали наличие кворума на Отчетно-выборной конференции, который должен быть не менее 75% по действующему Уставу. Но есть ли тогда честь и совесть у организаторов этой позорной акции? Как они будут смотреть в глаза людям? Неужели не вмешается в это дело Федеральная автономия татар, Всемирный конгресс?

Этот вопиющий случай еще более наносит ущерб татарской общине Москвы, и без того разобщенной и малоактивной, это еще больше разовьет наше недоверие друг к другу, к создаваемым с большим трудом татарским общественным институтам.

По адресу http://mtss.ru/?page=/conf221109/resh221109 еще можно ознакомиться с фотографиями, сделанными 22 ноября у Дома Асадуллаева, а на форуме MTSSru вы сможете обменяться мнениями: http://mtss.ru/forum/viewtopic.php?t=3556

Решение по Дому Асадуллаева принято В.Путиным

2009-07-08T23:34:00.007+04:00

Наконец-то!

Долгое время татарские общественные организации Москвы боролись за возвращение Дома Асадуллаева, возведенного на средства бакинского нефтепромышленника Шамси Асадуллаева с участием московских татарских купцов в дар татарскоой общине. Сразу же после завершения строительства в 1913 году он стал ее центром, с которым связаны имена многих видных представителей татарской культуры, общественных и религиозных деятелей.
Во время Второй мировой войны это здание передали для размещения госпиталя, потом оно ушло в распоряжение МИДа, а в годы перестройки оказалось в собственности Аппарата Президента.

На III Конгрессе татар в 2001 году Президент В.Путин обещал передать Дом татарам. И в 2003 году была оформлена безвозмездная аренда на 5 лет для Региональной татарской национально-культурной автономии Москвы. После окончания этого срока в октябре 2008 года из Аппарата пришло письмо с предложением сдать помещения и поучаствовать в конкурсе по их аренде.

И только спустя 8 месяцев, премьер-министр Владимир Путин выполнил свое прежнее обещание, выпустив данное Распоряжение, в котором, к сожалению, сроки не указаны. К этому документу нужен еще и договор, от которого зависит ну, о-о-очень многое!

Так что еще не конец мытарствам.

2009-06-10T15:15:00.002+04:00

Заявление А.Ф. Бикбаева по поводу допроса Р. Галимуллиным

Меня 27 мая 2009г. доставили в город Н.Челны РТ, к следователю Галимуллину Р.И. для допроса по уголовному делу № 198651 открытому от 26.12.2008г. на Милли Меджлис (ММ) татарского народа. Оказывается, допрос был задуман сл. Галимуллиным как очная ставка с председателем ММ Ф. Байрамовой.
В связи с этим заявляю следующее.
1. Поскольку ранее никогда не подвергался подобным допросам: практически пришли неожиданно домой и под угрозой применения силы и насильственного привода, вывезли в другой город, чем сильно напугали моих домочадцев, что не могло не отразиться на моём самочувствии (волновался).
2. Следователь истолковал мои слова субъективно, и в нужном ему русле против Ф. Байрамовой.
По итогам этого моего допроса сл. Галимуллиным Р.И. получается, что я выступил против своих убеждений. Которые состоят в том, что я всю жизнь отстаиваю национальные интересы татарского народа, а тут получается, будто бы я выступил против своих убеждений и председателя ММ Ф.Байрамовой и помогаю ее посадить, что в корне не верно.
Поскольку я создал сайт ММ в сентябре месяце 2008г., когда был председателем ММ И. Амирханов, и естественно, и размещал материалы ММ. Цель создания сайта ММ - донести до татарского народа и мировой общественности информацию о деятельности ММ - высшего органа самоуправления татарского народа.
Тем более право на получение и распространение информации закреплены нормами Международного права в частности, Европейской Конвенцией о защите прав и свобод человека и основных свобод, ст. 34 и Протоколы к ней № 1,4, 5 7;раздел 1 статья. 9 и (свобода мысли, совести, религий),ст. 10 ( свобода выражения мнения) , Всеобщей Декларации ООН «О правах человека» ст.19.
Приоритет международного права которые закреплены и в Конституции РФ 1 разделе. В декабре прошла сессия ММ, получил новый материал по итогам сессии ММ по Интернету и автоматически его разместил на сайте ММ, как и раньше делал.
Поэтому считаю мои ответы сл. Галимуллину Р.И. от 27 мая 2009г. истолкованы им неверно. Прошу данное заявление принять как мой ответ на вопросы сл. Галимуллина Р.И. от 27 мая 2009г. и приобщить к материалам дело № 198651.

Бикбаев А. Ф. чл. ЦКС НДП «Ватан» askerbey@gmail.com
06.06.2009г. г. Москва.

Sagïşlï ujlar...

2008-06-26T22:04:00.005+04:00

Кириллик

Fäüzija Bäjrämova

Sagïşlï ujlar...

Bügen 2008 elnïñ 21 ijune – cäjneñ urtasï, gomerneñ axïrï... Bügen Kazanda sabantue, ä irtägä sugïş başlangan kön... Canda nindider tïnïçsïzlïk, sagïş, küñeldä äjtelmägän süzlär... Şularnï ak kägaz’gä töşerep, dön’jada kaldïrasï kilä...

* * *

Üz däüläte bulmagan millätneñ kiläçäge juk, ämma tatarlarnïñ küpçelege haman şunï añlamïj. Uz däüläteñ juk ikän, sin başkalar urnaştïrgan tärtip buença jaşärgä mäcbür bulaçaksïñ, ä ul tärtip sineñ milläteñ fajdasïna bulmaska mömkin. Sin mäktäplärdä üzeñ bujsïnïp jaşägän xalïknïñ telen, tarixïn, xätta dinen dä öjränergä mäcbür bulaçaksïñ, Rossijadä bu şulaj tügelmeni? Häm gasïrlar ütü belän bujsïngan xalïk üz xucalarïnïñ telen ala, çönki jaşäü öçen şulaj cajlïrak, dinen algan oçraklar da şaktïj. Bujsïngan millät tel, ädäbijat, sängat’ aşa xucalarïnïñ xolkïn, jaşäü räveşen üzenä señderä, alar belän kan katnaştïra, tuganlaşa häm gasïrlar ütü belän bu cirlektä millät bulïp jaşäüdän tuktïj. Tatar xalkï üzeneñ menä şuşï soñgï çorïna kerep kilä kebek... JUk, ul cir jözennän jukka çïkmajaçak, tatarnïñ tïrïşlïgï moña irek birmäjaçäk, ämma ul başka räveşkä küçärgä mömkin. JAg˝ni, tatarlar bu cirlektä urïska äjlänep isän kalïrga mömkinnär. Urïs xalkïnïñ bolaj da inde jartïsï tege vakïtlarda köçläp çukïndïrïlgan jaki üzläre mal öçen xristianlïkka küçkän tatarlar, berniçä buïnnan alarnïñ tatarlïklarï onïtïlgan häm kïsïk küzle bu karakuçkïl urïslarnïñ kajçandïr tatar buluïn jözläre genä söjläp tora... Bügen isä çukïndïru tel aşa bara, telen birgän millät tora-bara dinen dä birergä mömkin. Bezgä, tatarlarga, bu dön’jada xäzer ike genä jul bar – urïska äjlänep isän kalu häm urïstan aerïlïp, üz däülätebezne korïp isän kalu. Başka jul bar ikän – kürsätsennär...

* * *

Soñgï vakïtta bargan sport jarïşlarïn küzätep, şundïj näticä çïgarïrga mömkin – urïslar, ět çabïşïnda ciñsälär dä, alarnïñ şovinistlïklarï kotïra başlïj, alar Rossijaneñ ciñelmäslegenä iman kiterälär. Dön’jada jözlägän illär, meñlägän millätlär bar, ni öçen soñ äle urïs kïna alar arasïnda aerïlïp torïp, mäñge ciñelmäs bulïrga tieş? Kajdan kilgän bu çamasïz böeklek çire? JAki bu üzeñneñ meskenlegeñne dön’jaga kürsätmäs öçen ber bitlekme? JAşäü şartlarï buença Rossija bügen Evropa illäre häm Amerika belän çagïştïrganda, iñ tübän urïnda tora. Evropa illäre häm Amerikada böten närsä keşegä jaxşï bulsïn öçen ěşlänsä, Rossijadä barïsï da keşegä karşï ěşlänä. Biredä xalïk jaşämi, ä gazap çigä, Rossija talau, aldau, cinajat’lär ile, monda, ajak astïnda kalmas öçen, ertkïç bulïrga kiräk. Agressor ilneñ xalkï da äkerenläp agressorga äjlänä ikän, şuña kürä alar üzlären dön’jada gel ciñüçe bulïrga tieş, dip ujlïjlar. Äz genä alarça bulmasa, bar dön’jadan üç alïrga totïnalar... Bügen Rossija däüläteneñ töp ideologijase – faşizmga jakïnlaşïp kilüçe urïs şovinizmï, mäktäplärdä ana telen beterü, köçläp xristian dine ukïta başlau, skinxedlarnïñ başka millät väkillären üterep jörüläre – şunïñ açïk çagïlïşï...

* * *

Uzgan gasïrnïñ 90nçï ellarïnda kauşap kalgan şïmçïlïk organnarï jañadan kuätlänep kittelär, xäzer Rossija belän kabat alar idarä itä. Äjterseñ lä utïzïnçï ellarda millionlagan korban Stalin lager’larïnda çeremägän, ber gaepsez keşelär jukka çïkmagan! JAñadan şul uk javïz ideologija, şundïj uk mäkerle alïmnar, däülät isemennän başkargan şul uk terror häm diversijalär... Şïmçïlïk organnarï / alarnï iminlek organnarï dip äjtergä tel äjlänmi/ bigräk tä milli azçïlïkka häm möselmannarga üzläreneñ azau teşlären batïrdïlar, däülät belän bergä, alarnïñ tellärenä, dinnärenä, üzlärenä karşï sugïş ig˝lan ittelär. Bu ellarda gönahsïzga gaeplänep Rossija törmälärenä ïrgïtïlgan, anda kotoçkïç gazaplar kürgän möselmannar turïnda kiläçäktä dastan-ěpopejalär jazïlaçak äle... Ni öçen şïmçïlïk organnarï şulaj azïndïlar soñ, nigä alarnïñ üzlärenä bu ěşläre öçen bernindi cäza da juk? Çönki alarnïñ sovet çorïnda kïlgan javïzlïklarïna tulï bäja birelmäde, alar il häm millät aldïnda tulïsïnça faş itelmädelär, cäzasïn almadïlar. JUgïjsä, keşelärne atu, kïru, juk itü öçen genä tözelgän ÇK, NKVD, KGB, Stalin çorïnda 60 million üz xalkïn kïrïp salgan bu şïmçïlïk organnarï Njurenberg protsessïnda xökem itelergä tieş ide! Ä alar bu javïzlïklarï öçen cäza almadïlar, täübägä kilmädelär häm tagï şul mäkerle julga bastïlar... JUkka gïnamï Baltik bue illärendä kajçandïr şïmçïlïk organnarïnda ěşlägän jaki agent bulïp torgan keşelärne däülät ěşlärenä almïjlar, alarnïñ isemlären xalïk aldïnda faş itälär, keşelärneñ ülemenä säbäpçe bulgannarnï cäzaga tartalar. Bu döres ěş ikän, çönki şulaj bulmaganda, alar jañadan baş kalkïtïp, xalïknïñ üzen törmälärgä utïrta başlïjlar. Rossijadä xäzer şul xäl küzätelä. Ul gïna da tügel, şïmçïlïk organnarïnïñ xäzer üz tarixçïlarï, jazuçïlarï barlïkka kilde, alar böten köçlären Stalinnï agartuga, repressijalärne aklauga birälär, şul turïda tom-tom kitaplar jazalar, televizordan tapşïrular oeştïralar, milli häm säjasi xäräkätlärgä ütep kerep, üz ěşlären alïp baralar. JAg˝ni, jaña şäxes kul’tïna cirlek äzerlilär...

* * *

1991 elnïñ avgust aendagï GKÇP könnäre bik xävefle buldï, anïñ närsä belän betäse bilgele tügel ide. Bu könnärdä härkem üzeneñ inanuïnça ěş itte – Kazan uramnarïnda da kemnärder GKÇPga karşï xalïk demonstratsijaläre oeştïrdï, kemnärder, ak käçtüm-çalbarlar kiep, kullarïna çäçäk bäjlämnäre totïp, “Bezneñ könnär kilde!” – dip söenep jördelär. Bäxetkä, ul çagïnda “alarnïñ könnäre” kilmäde, Rossijadä başlanïp kitkän demokratija, milli kütäreleş berniçä el bulsa da dävam itä aldï. Menä xäzer, çïnnan da, “alarnïñ könnäre” kilde – jañadan alar xïjallangan diktatura kire kajttï, irek kïsïldï, milli azçïlïklar tagï poçmakka kuïp kertelde. Häm tege ellarda “Bezneñ könnär kilde!” – dip, kullarïna çäçäk bäjlämnäre totïp jörüçe tatarlar bügen Rossijaneñ däülät büläklären ala – diktaturaga tugrï bulïp kalgannar öçen, millätläre betep jatkanda, xalïklar duslïgïna dan cïrlagannarï öçen, mäñgegä imperijaneñ tugïrïlïklï kollarï bulgannarï öçen...

* * *

Soñgï vakïtta Rossija buença uzdïrïlgan soraştïrular şunï kürsätkän – bu ildä jaşäüçelärneñ iñ zur doşmannarï Amerika, ä iñ jakïn duslarï Belorus’ häm Kïtaj Respublikalarï ikän. Amerikaga doşmanlïk kara könçelektän häm urïs säjasätçeläreneñ xalïknï tuktausïz kotïrtuïnnan kilä, älbättä, jugïjsä, Rossija jaşäü şartlarï buença Amerikanïñ ajak tïrnagïna da tormïj. Ä menä Kïtajga karata kajdan kilä şundïj gam’sez duslïk tojgïlarï, Rossijane jaulap alsa da, Amerika tügel, çin çirüe basïp kitäçäk bit! Milliard jarïm kïtaj inde üz cirlärenä sïjmïj, ul büselep Rossijagä, Erak Könçïgïşka kilep çïktï, Uralga xätle şuïşïp kilep citte. Kïtaj keşese ber cirgä dä kitär öçen kilmi, anïñ artïnnan, koral totïp, üz şïmçïlarï da kilä, häm alar bu çirüneñ Rossijadä kaluï öçen barïsïn da ěşläjaçäklär. Xäzer Rossijadä ěşçe köçlär citmi, alar şul problemanï ilgä kïtajnï kertep xäl itmäkçelär। Rossija citäkçelege häm urïs xalkï öçen möselman üzbäk-kïrgïz ěşçelärenä karaganda, mäcüsi kïtajlar jakïnrak, küräseñ. Ämma urïslar äle şunï belmi – ber 40-50 eldan alar üzläre dä kïtajlar karşïna kilep, Rossijadä ber genä urïs mäktäbe, televideniedän ber genä urïs tapşïruï kürsätüne telänep jörijaçäklär bit! Bügenge köndä tatarlar urïslar aldïnda şulaj jalïnïp jörgän kebek... Altïn Urda çorïnda urïs kenäzlärenä cirläre belän idarä itü öçen jarlïklar birgän tatar xannarïnïñ varislarï şundïj tübänçelekle xälgä kaldï, ämma urïsnïñ üzenä dä kïtaj tarafïnnan şul uk faciga janïj... Bumerang ike jaklï bula, häm anïñ ber jagï härvakït üzeñä karşï ata... Tarixi bumerang bigräk tä...

(Dävamï bar)

Törkija: şähärlär häm şäxeslär...

2008-06-14T14:40:00.006+04:00

Fäüzija Bäjrämova,

jazuçï, tarix fännäre kandidatï

Istanbul

Bu julï min Törkijadä dürt şähärdä buldïm, ike fänni konferentsijadä katnaştïm, distälägän tanïlgan millättäşemne kürdem, jözlägän törki kardäşlär belän tanïştïm. Törkijagä säfärem vakïtïnda tuplangan bu baj mäg˝lümatnï başkalar belän dä urtaklaşïrga buldïm, bälki kemder şuşï jullardan tagï ütep, min kagïlgan temalarnï tagï da tiränäjter, kajber tarixi vakïjgalarnï maxsus öjräner, digän teläk belän ěşlim min monï.

Äle uzgan el uk Istanbulnïñ Bäjkänt universitetïnnan fänni simpoziumda katnaşïrga çakïru algaç, min başta beraz ikelänep kaldïm, çönki konferentsijaneñ temasï sajrak kebek toeldï. Ul “Törki ädäbijatta Istanbul” dip atala häm xalïkara däräcädä ütkäreläçäk ikän. Ikençe jaktan, bezgä Kazan niçek kaderle bulsa, Istanbul da töreklär öçen şulaj jakïn, şuña kürä bu temaga xalïkara simpozium uzdïrularï ber dä gacäp tügel ide. Meñär ellïk zur tarixï bulgan, 1453 elda töreklär jaulap algançï Konstontinopol’ dip atalgan häm Vizantija imperijaseneñ başkalasï bulïp torgan, Gosmanlï imperijase çorïnda isä böten islam dön’jasïnïñ, jag˝ni, xälifät üzäge bulgan Istanbul, çïnnan da, maxsus öjränügä laek ide. Meñ ellïk törki ädäbijatta bu temanïñ çagïlïşï da kïzïklï bulïrga tieş, ä tatar ädäbijatïnda isä Istanbul turïnda jazmalar bik küp, şuña kürä, tatar galimnäre dä bu xalïkara cïenda teläp katnaşïrlar, dip ujladïm häm rizalïgïmnï birdem.

Soñgï ellarda min tatar mäg˝rifätçese häm tarixçïsï Gabdräşit Ibrahimovnïñ icatïn öjrängängä, Istanbul simpoziumïnda da anïñ turïnda çïgïş jasïjsïm kilde. Çönki tatar ädäbijatï buença minnän başka da çïgïş jasauçïlar küp bulïr, ä tatar tarixçïlarï, millät säjasätçelärneñ xezmätläre tagï onïtïlïr, dip ujladïm. Simpozium ädäbijat temasïna bulsa da, minem Gabdräşit Ibrahimov turïnda aldan cibärgän çïgïşïmnï Istanbulda kabul ittelär, çönki anïñ istäleklärendä Istanbul bik üzençälekle itep, icatçï kulï belän tasvirlangan ide. Ul arada Törkijadän tagï ber fänni konferentsijagä çakïru kilde, anïsï Fätxija şähärendä ütäçäk xalïkara törki mädänijat korïltae ide, häm min anda tatar kongressï turïnda doklad ukïrga tieş idem. Ike korïltaj arasï ber genä atna bulgaç, monïsïna da rizalaştïm häm çïgïşïmnï äzerläp kujdïm.

Minem Törkijadä dä, Istanbulda da berençe genä tapkïr buluïm tügel häm här baruïm törle cïelïşlar, korïltajlar, konferentsijalär belän bäjlängän bula ide. Min, nigezdä, Törkijagä milli säjasätçe, jazuçï bularak jördem, menä xäzer, berençe tapkïr, tarixçï sïjfatïnda da baram. Bezne simpoziumga çakïrgan Bäjkänt universitetï äle un el çamasï gïna ěşli ikän, şäxsi uku jortï, jag˝ni, aerïm xuca tarafïnnan totïla. Isanbul, gomumän, universitetlar kalasï bulïp çïktï, anda 21 universitet bulïp, şunïñ altïsï gïna däülät karamagïnda ikän, kalgannarï aerïm keşelär, fondlar kulïnda. Däülät universitetlarï arasïnda iñ tanïlgannarï Bosfor /Bugazěçe/, Märmärä, Istanbul, Mimar Sinan universitetlarï bulsa, xosusïjlardan iñ mäşhürläre Galatasaraj, Sabançï, Bäjkänt, Fatix, Cidetäpä universitetlarï ikän. Bäjkänt universitetïnda dön’janïñ törle poçmaklarïnnan sigez meñgä jakïn student belem ala bulïp çïktï, ämma aralarïnda tatarlar kürenmäde.

“Törki ädäbijatta Istanbul” dip atalgan xalïkara simpoziumda Törkijadän, Tön’jak Kipr Törek Cömhürijatennän, Äzerbäjcannan, Makedonijadän, Tatarstannan häm Rossijadän galimnär katnaştï. Äle simpozium başlangançï uk, ädäbijat bülege dekanï professor Ämin Özbaş minem janïma kilep: “Räxmät sezgä, tatarlar bezgä töreklekneñ närsä ikänlegen añalattïlar”, - dide, küzläre jaş’länep, Josïf Akçura häm Sadri Maksudilarnï iskä aldï. Simpozium barïşïnda da tatar temasï eş kabatlandï, härxäldä, tikşerelä torgan äsärlär arasïnda töp urïnda törek häm äzerbäjcan ädäbijatï torsa da. Ukuçïlar öçen tatar ädäbijatï belän bäjle urïnnar möhimräk bulganga, turïdan-turï şuña küçäm. Läkin başta uk şunï äjtep ütäsem kilä, jul çïgïmnarï tülänmägängä kürä, Kazannan başta barïrga äzerlängän küp kenä galimnär bu simpoziumga kilä almadïlar, şul säbäple, icatlarï turïdan-turï Törkija, Istanbul belän bäjle Gajaz Isxakïj, Fatix Kärimi, Josïf Akçura, Sadri Maksudi icatlarï maxsus dokladsïz kaldï.

Tatar ädäbijatïnda Istanbul temasïn simpoziumda cide galimä jaktïrttï, alar – Bäjkänt universitetï mögallimäse törek kïzï Ajşä Bäjrämle, Törkijaneñ Mugla universitetï mögallimäse millättäşebez Çulpan Çetin-Zarif, Mäskäüdän filologija fännäre doktorï Älfinä Sibgatullina, Kazannan filologija fännäre kandidatlarï Älfinur Näcipova, Läjlä Minhaceva, Läjsän Gäräeva häm Çallïdan min. “Ělekkege tatar romannarïnda Istanbul” digän temanï açïp, Ajşä Bäjrämle tatar galimnäre kilmäü buşlïgïn beraz tutïra aldï, ul 19 gasïr azagï, 20 gasïr başï törki-tatar ädäbijatïna analiz jasadï, Musa Ak˝egetzadä, Zahir Bigiev, Fatix Kärimi, Riza Fäxretdinov äsärlärenä maxsus tuktaldï. Zamanïnda Kazan dälät universitetïnda tatar tele buença kurslar ütkän törek galimäse ädäbijatïbïznï da, telebezne dä jaxşï belüen häm jaratuïn kürsätte. “Istanbul tatarlar öçen dä ruxani märkäz bulgan, - dide ul. – Istanbulda jaşägän tatar jaş’läreneñ fikerläre üzgärep kajtkan, alar şul ruxnï tatar tormïşïna da alïp kilgännär.”

Ozak ellar bue Alabuga pedagogija institutïnda ukïtkan, xäzer isä Mäskäüneñ Könçïgïşnï öjränü institutïnda ěşlägän Älfinä xanïm Sibgatullina Törkijadä dä küptän üz keşe inde, ul biredä zur-zur fänni konferentsijalärdä katnaşa, avïllar bujlap ěkspeditsijalärdä jöri, törekçä fänni xezmätlär jaza, tärcemä itä. Bu julï da ul bik kïzïklï temaga doklad ukïdï, ul “Tatar xacnämälärendä Istanbul” dip atala ide. Törekçäne su urïnïna ěçkän, temasïn jaxşï belgän Älfinä xanïm tïñlauçïlarga bik küp mäg˝lümat birä aldï. Anïñ dokladïnda Şihabetdin Märcäni, Galimcan Barudilardan alïp, bügenge köndä Xacga baruçïlarnïñ istäleklärendä Istanbul ni däräcädä jaktïrtïluï analizlandï, mine isä bigräk tä Gabdräşit Ibrahimov jazmalarï kïzïksïndïrdï. Älfinä xanïm şulaj uk Atilla Rasixnïñ “Işan onïgï” äsärenä, änise Zäjtünä Rasüleva köndäleklärenä dä kiñ tuktaldï, alarda Istanbul bik centekle surätlängän ide. Tïñlauçïlar şulaj uk Atilla Rasixnïñ Troitsk şähärendä tügel, Xacdan kajtkanda 1916 elnï Istanbulda tuganlïgïn häm dön’jada sugïşlar baru säbäple, gailäneñ anda berniçä el jaşägänlegen dä beldelär.

Törkijaneñ Mugla şähärendä jaşäüçe filologija fännäre kandidatï, şagïjrä Çulpan Çetin-Zarif isä “Tatar jazuçïsï Mirgazijan JUnïs säjaxätnämälärendä Istanbul” digän temanï algan ide. Älbättä, Mirgazijan JUnïs icatïnda Istanbul temasï alaj zur urïn alïp tormasa da, jazgan kadärese bik istä kalïrlïk ide, moña törek galimnäre dä ig˝tibar itte. Diñgez säjaxätläre vakïtïnda Istanbulda kïska gïna vakïtta tuktalganda da jazuçï şähärne häm törek milläten jaxşï öjrängän, jaratïp ölgergän häm bu xakta äsärlärenä dä kertep kaldïrgan bulïp çïktï. Kürenekle galim Äbrar Kärimullinnïñ da böten icatï Istanbulga bagïşlanmagan, ämma bu xakta jazgan kadärläre dä bik vakïtlï häm xak bulgan, bolar xakïnda jaş’ galimä Läjsän Gäräeva söjläde. Bügenge tatar şig˝rijatendä Istanbul temasïnïñ çagïlïşï turïnda Kazan gumanitar häm pedagogija institutï galime Läjlä Minaceva xalïkka citkerde, ul, nigezdä, şagïjrälär Çulpan Çetin–Zarif häm Rifä Raxman icatlarïna analiz jasadï. Älbättä, Istanbul temasï başka jazuçïlarïbïz icatïnda da çagïla, ämma monï aerïm öjränergä kiräk, soñgï 150 ellïk tatar ädäbijatïnda, bigräk tä 20 gasïr başïnda bu iñ küp jazïlgan tema bulgandïr, mögaen. Şuña kürä Kazannan filologija fännäre kandidatï Älfinur Näcipovanïñ “20 jöz başïnda Istanbuldagï säjasi xällärneñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï” dip atalgan dokladï bu çorga şaktïj centekle analiz bulïp tordï.

Min isä, äjtkänemçä, Gabdräşit Ibrahimov icatïnda Istanbul temasïnïñ bireleşen jaktïrtïrga tïrïştïm. Gomereneñ iñ aktiv ellarïn Törkijadä uzdïrgan, Istanbul şähärendä üzeneñ berençe kitaplarïn jazgan, gazetalar çïgargan, zur törki-islam säjasäten tudïruda katnaşkan Gabdräşit Ibrahimov äsärlärendä Istanbul turïnda da, töreklär turïnda da bik xäerxak jaza. Bilgele bulgança, Gabdräşit Ibrahimov çakïruï buença meñlägän tatar Rossijadän Törkijagä hicrät kïla, jag˝ni, dinnären saklau öçen küçep kitä. Anïñ 1909 elda Kazanda basïlïp çïkkan “Däüre galäm” /”Dön’ja tiräli”/ äsärennän kürengänçä, tatarlar Istanbul süzen “Islam bul” dip añlïjlar, “Anda soldat bulsak, şähit bulïrbïz, din-islamga xezmät kïlamïz”, dip ujlïjlar. Gabdräşit Ibrahimov üzeneñ äsärlärendä Istanbuldagï ul vakïttagï xörrijatne dä, soltan Gabdelxämitneñ ak atka atlanïp, comga namazïna jörülären dä, Istanbulnïñ xörmätle adämnäre belän bergä gadi xalkïn – kaekçïlarnï, kähfäçelärne dä, xätta Istanbul bugazïnda ike jaktan kïçkïrïp torgan ätäçlärne, gaet bäjrämnärendä şartlatïp atkan tuplarnï da bik osta itep tasvirlagan. “Bäjräm vakïtïnda här namaz saen tup atalar, mondagï ilneñ islamïdïr, - dip jaza ul. – Urtada diñgez, ike taraf kïrïjda törle sarajlar, bäg˝ze xäräbälär, mäscedlär. Şul iskitkeç küreneştä tämam ber sägat’ bargan soñïnnan Istanbul, Istanbul, didelär.”/Kürsätelgän xezmät./

Min üz dokladïmnïñ axïrïnda Törkijadä Gabdräşit Ibrahimovnïñ 150 ellïk jubileen bilgeläp, fänni konferentsija ütkärergä täk˝dim ittem. Bu fikerne xuplauçïlar da, kiräksenmäüçelär dä buldï. Çönki Törkija cämgïjate dä islam dine häm anïñ tarixi şäxesläre mäs’äläsendä ikegä bülengän – beräülär dinsez millätçelekne, törkiçelekne genä gel alga kuja, ikençelär isä ělekkege islam galimnären, alarnïñ xezmätlären, fikerlären dä kütärergä tïrïşa. Xätta bu konferentsijadä minem janïma kilep, “Nik sez Gabdräşit Ibrahimnï kütäräsez, ul bit panislamist!” – dip äjtüçe törek galimnäre dä buldï. “Anïñ panislamist buluï Stalin öçen, SSSR öçen kurkïnïç ide, minem öçen hiç kurkïnïç tügel, kiresençä, däräcä genä”, - didem min häm Gabdräşit Ibrahimovnïñ tatar milläte öçen berençe säjasi partijalär tözüen, berençe tatarça gazetalar çïgaruïn, şular öçen patşa törmälärendä jatuïn söjläp birdem. Kïzganïç ki, törek galimnäreneñ küpçelege Gabdräşit Ibrahimovnïñ Rossijadäge törki-möselmannar öçen ěşçänlegen belmilär bulïp çïktï, alar anïñ xätta JAponijagä islam dine kertergä tïrïşuïn da gaepläbräk söjlädelär... Şul uk vakïtta Gabdräşit Ibrahimovnïñ “Tärcemäi xälem” häm “Soltan Gabdelxämitkä xatlar” äsärlären garäp xäreflärennän latinçaga küçerep, aerïm kitap itep çïgarïrga jörüçe galim Josïf Gädiklene oçratïp, min bik kuandïm, dimäk, böten töreklär dä ber törle ujlamïj ikän äle!

Mondïj konferentsijalär vakïtïnda üz temaña ěşli torgan galimnär belän oçraşu da bik fajdalï. Min dä Bäjkänt universitetïnda üzemne kïzïksïndïrgan küp galimnär belän oçraştïm, alardan şaktïj mäg˝lümat ala aldïm. Äjtik, bügenge köndä Gabdräşit Ibrahimov turïnda “Sibirijale mäşhür säjaäx Abdräşit Ibrahim” dip atalgan iñ tulï kitap jazgan Ismägïjl’ Törekoglï belän maxsus oçraşu, şulaj uk gomer bue Ismägïjl’ Gaspralïnïñ icatïn öjrängän, anïñ “Tärceman” gazetasïndagï barlïk mäkalälärne tom-tom kitap itep çïgargan törek galime JAvuz Akpïnar belän şul çorlar turïnda äñgämälär, jugarïda telgä algan Josïf Gädikleneñ kiñäşläre minem öçen bik fajdalï buldï. Konferentsija bargan könnärdä Istanbulda ělekkege jaxşï tanïşïm, “Törek dön’jasï araştïrmalarï” vakïfï räise Turan JAzgan, millättäşlärem JAşär Bajtak, Ruşanija Altaj belän oçraşular da fajdalï buldï, min alardan üzem öjränä torgan temaga şaktïj mäg˝lümat ala aldïm. Äjtik, JAşär bäjdäge arxiv kitaplarïnnan min Gabdräşit Ibrahimovka 1913 elnïñ 23 oktjabrendä Törkija vatandaşlïgï birelgänlegen açïklïj aldïm, bu isä anïñ Balkan sugïşï vakïtïnda Törkijane jaklap ictihad kïlganï öçen birelgän bulïrga tieş. Häm şuşï baruïmda uk min Gabdräşit Ibrahimovnïñ 1935 elnïñ 8 avgustïnda, Törkija kanunnarïn bozganï öçen, JAponijadä Törkija vatandaşlïgïnnan çïgarïlganlïgïn da beldem. Monïñ çïn säbäbe – Gabdräşit Ibrahimovnïñ Törkijane SSSR belän dustanä mönäsäbättä buluïn tänkïjt’lägäne öçen bulgan. Şulaj uk millättäşebez Ruşanija Altaj miña Gabdräşit Ibrahimovnïñ min ber el bue ězlätkän 2 tomlïk “Islam galäme /Törkestan, Sibirija, Mogolstan, JAponija, Koreja, Çin, Singapur, Uzak Hind utraularï, Hidstan, Arabstan/” kitaplarïn tabïp birde, bu isä miña altïnnan da kaderle ide!

Ruşanija Altaj – Sarman kïzï, 1992 eldan birle Törkijadä jaşi, biredä Ägäj universitetïn tämamlagan, Kjurşat Altaj isemle tatar-başkort egetenä kijaügä çïkkan, xäzer Istanbulda Tañsïlu isemle tatar kïzï üsterep jatalar. Bezneñ tatar xatïn-kïzlarïna xas aktivlïk, tïrïşlïk Ruşanijane dä öjdä utïrtmïj, ul “Tukaj” isemendäge mädänijat häm mäg˝rifät üzägendä matbugat häm mädänijat bülegen citäkli, Sabantujlar uzdïruda başlap jöri, Tatarinform mäg˝lümat agentlïgïnïñ Törkijadäge xäbärçese bulïp tora. 2004 elda ul Törkijadä berençe tapkïr “21 gasïrda Tatarstan” dip isemlängän törekçä zhurnal çïgargan, xäzer atnaga ber tapkïr çïga torgan tatarça internet radiotapşïrularïn äzerläp alïp bara. Bu konferentsija könnärendä dä Ruşanija bezneñ belän bergä buldï, härkemgä kulïnnan kilgänçä jardäm itärgä tïrïştï.

Tagï şunïsïn da äjtäsem kilä, Ruşanija Altaj tanïlgan tarixçï, din galime Rämzi Moradnïñ erak onïgï bulïp çïktï! 1855 elda xäzerge Sarman rajonïnïñ Iske Älmät avïlïnda tugan, 1934 elda erak Şärkïj Törkestanda, xäzerge Kïtajda vafat bulgan Morad Rämzi iseme millätebezgä kajta gïna başladï äle. Gomereneñ küp öleşen Mäkkä-Mädinälärdä, Törkijadä, Şärkïj Törkestanda uzdïrgan Morad Rämzi Rossija arxivlarïnda da ěşlärgä häm millätebez öçen unikal’ kitap – “Kazan, bolgar häm tatar padişahlarïnïñ tarixï” iketomlïgïn jazïp kaldïrïrga da ölgerä, ul 1908 elda Ïrïnburda basïlïp çïga. Ämma patşa tsenzurasï anï bik tiz tïja, tirazh juk itelä, tipografija jabïla, avtorga karata sud ěşe kuzgatïla, Morad Rämzi çit ilgä kaçïp kïna kotïla. Döres, soñïnnan, Romanovlar dinastijaseneñ 300 ellïgï uñaennan ul gafu itelä, jañadan Rossijagä kajta, ämma tizdän monda mäxşär başlana häm Morad Rämzi törmälärdän çakka kotïlïp, inde mäñgelekkä tugan jaklarïn taşlap kitä. Şärkïj Törkestanda anï törki xalïklar, möselmannar bik jaratsalar da, kïtajlar ülem cäzasïna xökem itälär, bu räximsez cäzadan kotkarïp, Allah anï üz janïna ala...

Morad Rämzineñ jukka çïkkan dip ujlanïlgan şuşï unikal’ kitabïn min 2005 elnïñ avgustïnda Penza ölkäseneñ Urta Äläzän avïlïnda, Abbas xäzrät Bibarsovnïñ arxivïnda kürep kajtkan idem. Ul anï 1967 elnï Kasïjm şähärennän tapkan bulgan. 2 tomlïk bu kitap tarixi kartalar, räsemnär, Bolgar häm Kazan divarlarïnïñ surätläre belän dä bizälgän, gacäep baj itep çïgarïlgan ide. Kïzganïç, kitap bügenge köngä xätle tatar häm rus tellärendä jañadan bastïrïlïp çïgarïlmagan. Bu julï Törkijagä baruïmda min Morad Rämzi turïnda ujgïr galime Gömärcan Nuridan da işettem, ul Şärkïj Törkestanïñ /xäzerge Kïtaj/ Kaşgar şähärennän kilep, Ankara universitetïnda doktoranturada ukïj, fänni temasï – “Tatar cäditçeläreneñ ujgurlarga täěsire”. Menä şul Gömärcan Nuri miña Morad Rämzi, Musa Bigievlar turïnda bik kïzïklï mäg˝lümatlar birde, Şärkïj Törkestanda alarnïñ moña kadär bilgesez xezmätläre tabïluï turïnda äjtte. Bez xäzer Gömärcan äfände belän ělektron poçta aşa xat jazïşabïz, kitaplar alïşabïz, inşallah, Morad Rämzi häm Musa Bigievneñ bilgesez xezmätlären dä ukïrga nasïjp bulïr äle... Ä ujgur galime Gömärcannï min Morad Rämzineñ onïgï Ruşanija Altaj belän “totaştïrdïm”, Ruşanija üze dä danlïklï babasï turïnda xezmätlär jazar äle, inşallah!

Ä bu konferentsijadä 2 köndä 3 salonda ber’julï tuksanga jakïn fänni doklad tïñlandï, alar buença kararlar kabul itelde, bu dokladlar aerïm kitap bulïp ta basïlïp çïgaçak. Öçençe köndä isä delegatlar öçen jal oeştïrïldï, bez paroxodta Bosfor bugazïn, jag˝ni, Bugaz ěçen gizdek. Monda da galimnär fiker alïştïlar, üzara ělemtälär buldïrdïlar, milli muzïka tïñladïlar, soñïnnan isä tarixi kitaplar belän büläkländelär. Min isä palubaga çïgïp, Istanbulnï küzätäm... Bosfor bugazïnïñ ike jagïndagï kalkulïklarda ige-çige bulmagan şähär cäelep jata...Istanbulnï cide täpägä, jag˝ni, cide tau tübäsenä urnaşkan şähär, dilär, xäzer ul täpälär kübräkter, mögaen, çönki Istanbulda 13 millionga jakïn xalïk jaşi. Kön kojaşlï, matur, paroxodïbïz jarga jakïnlaşkanda, jakïndagï kafe-restorannardan muzïka tavïşï işetelä, alarnï da uzdïrïp, biek manaralardan azan avazï jañgïrïj başlïj... Millät bäxetle jaşi, barïsï da bar... Ikençe jarda isä, biek tau başïnda, borïngï xan sarajlarï karap kala, alarnï vakït ta, doşman tuplarï da cimerä almagan...

Änä şul täpälärneñ bersendä, Ädernäkapï ziratïnda, ber-berlärenä sïenïp, Josïf Akçura häm Gajaz Isxakïj kaberläre urnaşkan, 1994 elnïñ sentjabr’ aenda min irem belän anda bulïp, baş oçlarïnda doga kïlgan idek. Xäzer dä zur su östenä karap, törek cirlärendä jatïp kalgan millättäşlärem ruxïna doga kïlam – Zincerlikuj ziratïnda jatkan Sadri Maksudi Arsal, Räşit Räxmäti Arat häm Äxmätväli Mäñgär belän anïñ kïzï Safija ruxïna, Karacaäxmät ziratïnda jatkan Abdulla Battal Tajmas häm Zäki Välidi Togan ruxïna, Sahraj-ï-cädit ziratïnda kümelgän Äg˝däs Nig˝mät Kurat häm sängat’ tarixçïsï Äxät Ural Bikkol ruxïna, häm, älbättä, Ädernakapï ziratïnda jatkan, baş oçlarïna Söembikä manarasï kuelgan Josïf Akçura belän Gajaz Isxaki ruxïna doga kïlam... Ruxlarï tïnïç bulsïn, tufraklarï östendä tugan jaknïñ saba cilläre issen, alar möhacirlektä vafat bulgan bu cannarga millätebez turïnda barï tik jaxşï xäbärlär genä kitersennär...

Ul arada, küñelemne sulkïldatïp, möhacirlärneñ “Istanbul” bäet-mönäcäte isemä töşä, ul xäzer Tatarstan Däülät cïr häm biju ansamble repertuarïna kertelgän. Monnan jöz el ělek, din kïsïluga tüzä almïjça, meñlägän tatarlar Törkijagä hicrät kïlgannar, alar Seber-Urallardan ajlar bue poezdlarda kilep, Odessadan parom belän Istanbulga kilep egïlgannar, bik küpläre julda ülep kalgan. Mogciza belän isän kalïp, Törkija tufragïna tamïr cibärgännäreneñ dä küñellärendä gel tugan jak, tugan il, tugan tufrak bulgan, häm alar sagïnu xislären şuşï cïr-mönäcätlärgä salgannar...

Ber jaş’ eget cïrlïj,

Küñelkäe tïnmïj,

Cïrï bigräk özä bägïr’ne.

Çittä gomer itsäñ,

Tugan jaktan iskän

Cilläre dä anïñ kaderle.

Sagïnuïmnï nik basmïjsïñ, Istanbul?

Tugan ilkäjlärem çïkmïj istän gel.

Üzem Istanbulda,

Ä küzlärem julda,

Sagïndïra ikän tugan il.

Kitmi küzdän jaşem,

Tukta, büldermäçe,

Tatar cïrïn cïrlïj möhacir.

Sagïnuïmnï nik basmïjsïñ, Istanbul?

Tugan ilkäjlärem çïkmïj istän gel...

Mugla

Istanbul belän xuşlaşïp, ilneñ kön’jak-könbatïşïna taba jul alabïz. Bezneñ aldagï korïltaebïz Fätxija şähärendä, ämma min az vakïtka bulsa da Mugla şähärendä jaşäüçe millättäşem Çulpan Çetin-Zarif janïna kerep çïgarga buldïm. Bez kiçke jakta Istanbulda avtobuska utïrdïk, töne bue barïp, paromda Märmärä diñgezlären kiçep, irtänge jakta gïna Mugla şähärenä kilep cittek. JUlda 12 sägat’ vakïtïbïz ütte, ämma avïrlïk kürmädek, çönki jul jörüçelärgä xezmät kürsätü bik jaxşï kuelgan, avtobusta uk aşarga-ěçärgä dä birälär, tuktap jal itterälär, jal itä torgan urïnnarnïda mäçetläre ěşläp tora... Alaj da min üzem köndez jörergä jaratam, çönki bar dön’janï küzätep barïrga bula, ä monda tirä-jak döm karañgï. “Biredä bötenese dä tönlä jörergä tïrïşa, çönki köndez vakït kïzganïç”, - dide Çulpan minem bu turïdagï soraularïma cavap itep. “Ä keşe üze kïzganïç tügelme?” – dip soradïm min, töne bue julda kilgän keşeneñ ikençe könne nindi xalättä bulasïn belep. Ämma kapitalizm şartlarïnda vakït iñ kaderle närsä bulïp çïktï häm min dä Törkijadä julda tönge rezhimga küçtem.

Şulaj itep, Mugla şähäre...

Ilne tön’jaktan kön’jakka arkïlï kisep çïgïp, Ěgej diñgezenä az gïna citmiçä kalïp, tau başïndagï Mugla şähärenä kilep tuktadïk. Çulpannar jaşi torgan “Galimnär şähärçege” tagï da tau başïnda bulïp çïktï, kïskasï, diñgez östennän bez inde jartï çakïrïm kütäreldek. Mugla zamanïnda grek bilämäläre bulïp torgan, biredä ajak baskan saen antik tabïldïklar oçrïj, borïngïlïk jarïlïp jata. Ul xäzer bezdägeçä ölkä üzäge bulïp tora, ä törekçä – il bula. Üzäk bulïp torsa da, Mugla zur tügel, ille meñläp kenä keşe jaşi ikän, ämma tirä-jaktagï avïllar häm keçkenä şähärlär belän bergä ölkädä xalïk sanï jartï millionga citä. Mugla üzeneñ tabigate belän dä başkalardan bik nïk aerïlïp tora, biredä jaşellek belän kaplangan taular, saf çişmälär, ciläs hava ěsse vakïtta da canga räxätlek birä. Ämma şunïsïn da äjtergä kiräk, Muglada cir teträülärneñ üzäge ikän, ämma taularnïñ küplege häm nïklïgï eş bulïp tora torgan bu teträülärne bastïra häm xalïkka zïjan kilmi, didelär. Şulaj bula kürsen!

Mugla şähäre üzeneñ “Galimnär şähärçege” belän dä tirä-jun’dä ber genä, häm Törkijadä barï ike genä universitetta, törki tellär bülegendä, tatar tele dä ukïtïla. Häm, älbättä, anï ukïtuçï bezneñ millättäşebez Çulpan Çetin! Xäzer isä Çulpannïñ kemlegen häm ni öçen ike familija jörtüen dä äjter vakït citte. Ul üze Arça kïzï, Subaş-Atï avïlïnda ukïtuçï gailäsendä tugan, äti-äniläre belän bergä Arçaga küçep, urta mäktäpne şunda tämamlagan. Annan soñ Çulpan 1992 elda Kazan däülät universitetïnïñ rus filologijase fakul’tetïn tämamlïj, aspiranturada ukïj, Sägïjt’ Rämiev icatï buença dissertatsija jaklap, filologija fännäre kandidatï digän fänni däräcägä ireşä. 1995-2002 ellarda ul Kazan däülät pedagogija universitetïnda ukïta, fänni ězlänülären dävam itä, matbugatta ber-ber artlï üzençälekle şigïr’läre belän kürenä başlïj...

Ä annan soñ – Törkija...

JAş’lek mäxäbbäte bulgan törek egete Josïf, anïñ tugan cire Anaduluda gailä korïp cibärü, dön’jaga Il’jas isemle tatar-törek balasïn tabu, Antalijadän universitet öçen Muglaga küçü häm şuşïnda tormïş alïp baru. Şulaj itep ul Çulpan Zaripovadan Çulpan Çetinga äjlängän, anïsï ire familijase, Törkijadä ul kiñ taralgan isem, ütken, buldïklï digänne añlata. Universitetta ukïtu östenä, Çulpan tagï berniçä urïnda rus tele kurslarï alïp bara, fänni mäkalälär jaza, konferentsijalärdä katnaşa, häm, älbättä, şigïr’lär icat itä...

Märmär diñgez bue – göllär...

Sezne şaşïp üpkängäme,

Irendä sutlï tamçï...

Tamçï gïna ömet birçe,

Sindä kijargä, Istanbul,

Ildä kimägän tacnï!...

Bügenge köndä Çulpan Çetin-Zarifnïñ Kazanda 3 kitabï basïlïp çïktï – “Problemï demonizma v tvorçestve S.Ramieva v kontekste Vostoçno-Evropejskoj ěstetiki” /2003/, “Ujlasam uj, sïzlïj küñelem, sïzlïj can...” /2005/ fänni cïentïklarï häm “Kojaşka jul tota kärvanïm” /2003/ şigïr’lär kitabï. Çulpannï, Sägïjt’ Rämiev icatïn ör-jañadan öjränep, ör-jañadan açuçï, dip tä äjtergä bula, döresräge, ul üze dä Sägïjt’ Rämiev belän bergä jañadan tuganga oxşïj. Bu şagïjr’neñ icatï häm jazmïşï aña şulkadär nïk täěsir itkän ki, ul ber çorda Çulpannïñ üz icatïna da ütep kergän häm canïnda, tormïşïnda gïjs’jançïl ězlänülärgä, üzgärtülärgä ětärgän... Xäer, här icatçïnïñ şulaj özgälängän, bärgälängän, davïllap algan çorlarï bula, annan, diñgez üz jarlarïna kire kajtkan kebek, ul icat salmak kïna aga başlïj... Çulpan señelem äle şig˝rijatendä dä, fändä dä üzeneñ sallï süzen äjter, törki-tatar mädänijatta açïşlarïn jasar äle, inşallah!

Bügenge köndä Törkijadä Çulpan Çetin kebek jaş’ tatar galimnäre, icatçïlar törkeme barlïkka kilde, bolar möhacirlar da, alarnïñ näsele dä tügel, bolar – jaña üzgärtep koru dulkïnïnda Törkija tufragïna barïp urnaşkan, gailä korgan tatar jaş’läre. Muglada ul Çulpan Çetin bulsa, Istanbulda Ruşanija Altaj, Ankarada Roza Korban häm Sägïjt’ Xäjri, Kon’jada Fänis Zïjalï häm başka jaş’lär. Alar tatar, törek, rus tellären kamil belälär, din belän tanïş, Evropa mädänijatenä jakïn, ämma, iñ möhime, çïn tatar vatanpärvärläre! Tatar tsivilizatsijase turïnda dön’jaga näk˝ menä şundïj jaş’lärebez avaz salïr, xäbär birer, fänni açïşlar jasar, digän ömetem zur minem. Däüläte bulmagan säbäple ildä kija almagan taclarïn alar dön’ja mäjdanïnda kisennär ide...

Çulpannïñ ire Josïf häm ulï Il’jas belän täräzä karşïsïnnan gïna başlanïp kitkän taularga kütäreläbez, alar jam’-jaşel agaçta, agaç-kuaklar şau çäçäktä... Aprel’ bu jaklarda iñ matur, iñ saf aj ikän, kojaş äle bik nïk kïzdïrmïj, tuzannïñ börtege dä juk... Ä karşï jaktagï tau tübälärenä tönlä ak kar töşkän, ul haman ěremiçä, kojaş nurïnda jaltïrap jata... Tirä-jaknïñ maturlïgïn äjtep tä, añlatïp ta betererlek tügel! Anaduluda tuïp üskän tabigat’ balasï Josïf şul arada ajak astïnnan törle ülännär cïja, ul çäjgä barï tik şularnï gïna tota ikän. Ä Il’jas dön’ja beterep çabïp jöri, aña äle Arça ni dä, Mugla ni! Kajda ata-anasï – şunda anïñ tugan ile...

- Señelem, cännät kebek cirlärdä jaşiseñ ikän, bu urïnnï zur şähärlärgä alïştïrma, - didem min Çulpanga kitär aldïnnan. – Monda tabigat’ tä bik saf, keşelär dä gadi, ěçkersezräk, fän belän şögïl’länergä universitetïñ da bar... Xäzer tatar millätenä fajda kitererlek zur fänni xezmätlärgä totïn inde! Bezneñ äle küpme milli kaharmannarïbïznïñ tarixï, açïlunï kötep, Törkija arxivlarïnda jata! Sezne kötep jata! Üzegez kajta almasagïz da, alarnï ilgä kajtarïgïz, millätkä kajtarïgïz!

Canga jakïn bulïp ölgergän Mugla şähären kaldïrïp, kiçke jakta min Fätxija avtobusïna utïrdïm. Çulpan, Josïf, Il’jas mine kul bolgap ozatïp kaldïlar, bu şähärdä Çulpan berdänber tatar ide... Ä küñeldä, jaşeren ärnü bulïp, Çulpannïñ şig˝ri jullarï sulkïldïj ide...

Tufrakka kümeler könnärem dä citär,

Ä janda - gel jatlar, ä canda – gel çitlär...

Alkïşka kümelep jaşise, jugïjsä!..

...Nik komnar gel küçä? Nik cillär gel isä?..

Fätxija

Biek tau aralarïnnan, diñgez bujlarïnnan, törek şähärläre häm avïllarï janïnnan cildäj oça torgaç, tön urtasïnda Fätxija şähärenä dä kilep cittem. Bu şähär dä Mugla ölkäsenä kerä, ämma annnan kön’jaktarak, Urta diñgez buena urnaşkan bulïp çïktï. Xäer, Ěgej häm Urta diñgez /anï töreklär Ak diñgez dilär/ şartlï räveştä genä bülengän, kajda berse başlanïp, kajda ikençese betkänlegen añlarlïk tügel ide. Kïskasï, Fätxija şähäre ike diñgez arasïndagï şul isemdäge tïnïç kultïkka urnaşkan ikän, tirä-jaktan anï jaşel taular çornap algan. Şähärdän erak tügel berençe zur utrau Gretsijaneke bulïp çïktï, ul tarixi Rodos isemen jörtä. Şulaj itep, jaşellekkä kümelep, zöbärcättäj diñgez buenda irkälänep jatkan Fätxija şähäre dön’ja tsivilizatsijaseneñ iñ borïngï ber töbäge bulïp çïktï häm moña atlagan saen inanïrga mömkin ide.

Anïñ Fätxija dip ataluï äle 1914 ellardan gïna başlana, ul berençe hava sugïşï kaharmanï, şähit Fätxija bäj xörmätenä şulaj isemlängän. Ä monnan biş meñ ellar ělek ük bulgan bu borïngï şähär likija telendä “Telmessos”, dip, jag˝ni, “Ïşïk Ölkäse” - “Nur Ile” dip atalgan. Dön’janïñ iñ matur urnïna urnaşkan häm üzeneñ xikmätläre belän aerïlïp torgan Nur Ilenä likijalelär dä, vizantijale greklar häm rumnar da, farsïlar da, sälçükle töreklär dä xuca bulïp torgan, ä 15 gasïr urtalarïnnan ul inde tulïsïnça gosmanlï törekläre kulïna küçkän. Rivajat’lärdän kürengänçä, biredä mifik geroj Appolon üzeneñ gailäsen korgan, tarixi Aleksandr Makedonskij jaşäp kitkän, farsï patşalarï tantana itkän, gosmanlï soltannarï jal itkän... Şähärne arka jaktan teräp torgan kïjalarda, karlïgaç ojalarï kebek, jarga tişep kergän kara buşlïklarnï “Kral’ mazarlarï” didelär, jag˝ni, anda patşa kaberlekläre bulïp çïktï. Biredä “Üle diñgez” dip jörtelgän serle urïnnar, tau kuïşlarï, antik çordan kalgan xäräbälär äle dä saklana.

Bügenge Fätxija zur tügel, anda nibarï 50-60 meñ keşe jaşi, şunïñ altï meñe – biredän jortlar satïp algan inglizlär. Çönki Fätxija şähäre Törkijadä genä tügel, böten dön’jada da ěkologik jaktan iñ çista şähär dip tabïlgan, monda ber genä ěre promïşlennost’ ob˝ektï da juk, barï tik-azïk-tölekne ěşkärtü genä üzlärendä karalgan. Ä azïk-tölek barïsï da tabigïj, üzlärendä üskän ikmäk rizïklarï häm jaşelçä-cimeş, it-söt azïklarï, ěçär sularï isä taulardan kilä... Monïñ östenä el tiräli jalt itkän kojaş, zöbärcät kebek çista diñgez häm altïndaj komlï jar bujlarï... Älbättä, çit il turistlarï Fätxijane bik jakïn itä, alar monda jabïrïlïp jata, xätta öjlär satïp alalar. Ä menä ruslar, rossijalelär juk däräcäsendä, çönki alar Törkijaneñ Antalijase belän Alanijane üz itkännär.

Şunïsïn da äjtergä kiräk, turizm şähäre bulsa da, Fätxija din jagïnnan da diñgez bue şähärlärennän iñ nïgï bulïp çïktï. Çönki biredä jaşäüçe töp xalïk – taulardan töşkän jöreklär, jag˝ni, iñ borïngïdan kalgan sälçük törekläre, törekmännär, ä alarda iske milli traditsijalär, islam dine haman köçle äle. Şuña kürä şähärdä şortiklï turistlar belän bergä, jaulïk börkängän xatïn-kïzlarnï, milli törekmän kiemendäge ir-atlarnï oçratu gadäti küreneş bulïp tora. Şähär başlïgï Bähşät Saatçï äfände dä ike tapkïr rättän millätçe partijadän sajlangan, dinle, bik mädänijatle keşe bulïp çïktï, bezneñ bu korïltajnï uzdïrunï da şähär tulïsïnça üz östenä aldï.

Inde korïltaebïz turïnda da mäg˝lümat birep ütim, anïñ tulï iseme “1nçe xalïkara türk kul’turï korïltae simpoziumï” dip atala, jag˝ni, bu törki xalïklarnïñ mädänijatïna bagïşlangan zur cïen ide. Anï uzdïruçïlar – Fätxija şähär xakimijate häm Törkijaneñ Ankara şähärendä urnaşkan “Xalïk kul’turï araştïrmalarï kurumï”, jag˝ni, milli mädänijatlarne öjränü oeşmasï. Biredä mädänijat süzen bik kullanmïjlar, ul “tsivilizatsija” töşençäsendä jöri, ä “xalïk kul’turï” digändä törki xalïklarnïñ kul ěşlärennän başlap, ädäbijat häm mädänijattagï kazanïşlarïna xätle öjränelä. Bu korïltajga delegatlarnï çakïru Istanbul korïltae isemlege buença ěşlängän, ämma annan bik az keşelär çakïrïlgan bulïp çïktï. Äjtik, Fätxija korlïtaena Tatarstannan barï tik min genä, ä Rossijadän Älfinä xanïm Sibgatullina çakïrïlgan ide, ämma ul kilä almadï, näticädä, böten Rossija törki xalïklarï turïnda mäg˝lümatnï miña birergä turï kilde.

Mädäni simpozium bik jugarï däräcädä oeştïrïlgan ide, barïsï da däülät protokolï buença, tärtip belän ěşlände. Säxnägä häm divarlarga korlïtajda katnaşuçï väkillärneñ däülät bajraklarï kuelgan, alar arasïnda Tatarstan bajragï da bar ide! Korïltajnï oeştïruçïlar kiçtän minem janga kilep, “Internetta tatarlarnïñ ike törle bajragï çïktï, kajsï döres, kajsïn räsmi itep fajdalanïrga?” – dip soragaç, min Tatarstan bajragïn äjttem, ä tatar millätçeläreneñ aj belän joldïzlï jaşel bajragï räsmi bulmagan räveştä, minem öçen östämä jasalgan ide. Min muenïma Tatarstan bajraklï bilgene kidem, ä kükrägemdä millätçelär bajragï bilgese ide...

Bu olug milli cïenga 15 ildän kilgän väkillär katnaştï, alar arasïnda Äzerbäjcan, Bolgarija, Gagauzija /Moldovija/, Makedonija, Tön’jak Kipr Törek Cömhürijate, Kïrgïzstan, Kïrïm, Kosova, Rumïnija, Tatarstan, Ukraina, Şärkïj Törkestan / Kïtaj/, Gretsija, Törekmanstan, Törkija galimnäre, tagï biş ildän – Iran, Xorvotija, Pol’şadan çïgïşlarïn äzerläp cibärdelär. Korïltaj barïşïnda başta här ilneñ väkile kotlaular belän çïktï, annan 33 fänni doklad tïñlandï. Min isä üzemneñ kotlavïmda Tatarstan, tatar xalkï häm Rossijadä jaşäüçe törki xalïklar turïnda mäg˝lümat birdem, Kazannan alïp kilgän büläkläremne tapşïrdïm, ä töp dokladïm isä Bötendön’ja tatar kongressï turïnda ide. Xäer, min anda da başta tatar xalkïnïñ danlï tarixïna tuktaldïm, Kazan basïp alïngaç millätebezneñ niçek itep üz-üzen oeştïrïp isän kaluïn söjlädem, 455 el bue bargan milli azatlïk köräşeneñ töp mizgellären äjtep üttem, tatar kongressï häm başka milli oeşmalarnïñ tözelü säbäplären häm maksatlarïn äjttem.

Ä maksatïbïz ber genä – millätebezne saklau kalu, monïñ öçen telebezne, mädänijatne, mägarifne üsterü, tatar tormïşïna islam äxlagïn kajtaru, jaş’lärdä milli traditsijalärgä xörmät tärbijaläü, häm soñgï maksat – tatar xalkïnïñ üz bäjsez däüläten buldïru. “Tözelüenä 15 el digändä tatar kongressï menä şuşï julga kilep çïktï, - didem min korïltaj tribunasïnnan. – Ul böten dön’jada jaşäüçe tatarlarnïñ milli mönbärenä, xalïk parlamentïna äjlänep bara. Böten cir şarïnda ber genä bäjsez däüläte dä bulmagan tatar xalkï xäzergä barï tik şuşï jul belän genä oeşa, isän kala häm üsä ala. Alga taba, inşallah, tatar kongressï millätne däülät bäjsezlege idejase tiräsenä dä tuplïj başlar äle, çönki dürt gasïr kollïktan soñ da isän kalgan tatar xalkïnïñ moña tulï xakï bar!” Bu çïgïşïmnan soñ küp kenä soraular buldï, tïñlauçïlarnï bigräk tä seber tatarlarï mäs’äläse nïk kïzïksïndïrgan ide, çönki Fätxijadä jaşäüçelärneñ küpçelege Seberne sörgen urïnï dip kenä belä, ä anda törki xalïklar jaşäp jatkanlïgïn, Seber alarnïñ töp Ana-Vatanï bulganlïgïn belmi ide. Bolarga da bik täfsille cavaplar birdem.

Korïltajda jasalgan här çïgïş bik küp mäg˝lümatlï, kiñ kolaçlï ide. Äjtik, Baku universitetï rektorï professor Cälil Nagiev Çïñgïz Ajtmatovnïñ icatïna bagïşlangan şundïj jaxşï doklad ukïdï, monnan soñ küplär jazuçïnïñ “Kogda padajut gorï” dip atalgan soñgï romanïn ězlätä başladï. Berniçä el ělek kenä Sankt-Peterburg şähärendä basïlïp çïkkan bu kitapnï minem üzemneñ dä ukïganïm juk ide äle, min anï bu korïltajda kïrgïz professorï Gölzira Cumakulova kulïnda gïna kürep ölgerdem, anïñ üzenä dä ber töngä genä ukïrga birep torgannar ide. Kïzganïç, min ul kitapnï äle Kazanda da taba almadïm, Peterburgtan maxsus zakaz birep kajtarïrga kala inde.

Gretsija, Bolgarija, Makedonija, Rumïnija häm Kosovadan isä gosmanlï zamannïnnan anda jaşägän töreklär kilgän ide, härberse üz problemasïn söjläde. Iñ avïrï, älbättä, pravaslau-slavjannar arasïnda jaşäüçe töreklärneke ide, bigräk tä Gretsija häm Bolgarijadä alarnïñ xokuklarï bik kïsïla. Äjtik, Gretsijadän çïgïş jasauçï Ïşïk xanïm Sadïjk / ul märxüm millätçe Äxmät bäjneñ tol kalgan xatïnï/ bu ildä 120 meñ törekneñ nindi zur basïm astïnda jaşäülären özgälänep söjläde. Alar anda 600 el jaşäsälär dä, Gretsija vatandaşlïgï ala almïjlar ikän. “Bezdä bik köçle assimiljatsija bara, - dip söjläde ul. – Töreklärne millät, din digän öçen genä törmälärgä jabalar, kaber taşlarïbïznï juk itälär, tarixïbïzïnï taptïjlar... “Manara çirkäüdän biek bulïrga tieş tügel!” – dip, üzebez telägänçä mäçet salïrga da röxsät birmilär. Nibarï 2 törek litseebïz bar, alarnï üz xisabïbïzga totabïz, milli televideniebez juk, universitetlarïbïz juk, teatrïbïz juk, gazeta-zhurnallarïbïz juk, çönki JUnanstanda töreklärgä bernigä dä röxsät juk. JUgïjsä, hiçkajçan terror ěşlämädek, däülätne bülmädek, ämma barïber kaderebez juk. Ämma bez barïber töreklegebezne berkemgä dä birmibez! Törkijadä jaşäüçe töreklär bäjsezlekneñ, milli bajraknïñ kaderen belsennär ide!”

Ä menä Kosovadan kilgän xokukçï, şagïjr’ Altaj Suroj üzlärendä jaşäüçe töreklärneñ xälläre bötenläj başka ikänlegen söjläde. “1991 eldan törekçä tormïş belän jaşi başladïk, - dide ul. – Kosovada 2 million keşeneñ nibarï 25 meñe – töreklär, ämma bez anda xäzer tulï xokuk belän jaşibez. Balalarïbïznï 1nçedän başlap 9nçï klasska kadär törekçä ukïtabïz, 44 kul’tura oeşmabïz, “Kosova demokratik törek partija”bïz, “Törek jazuçïlarï berlege”, 2 törekçä gazetabïz bar, üz telebezdä ělektron gazetabïz da bar, televideniedä täülek bue törekçä söjläp tora torgan üz kanalïbïz ěşli. Töreklär jaşägän bülgelärdä törek tele räsmi tel bulïp isäplänä. Parlamentta törek deputatlarïbïz bar, ěkologija ministrï törek, min üzem dä Xokuk ministrlïgïnda ěşlim. Kosovanïñ bäjsezlege – ul bezneñ dä bäjsezlegebez, şuña kürä bez, töreklär, bar mäs’älälärdä dä käşävilär jagïnda!”

Altaj bäjneñ bu süzläre barïbïznïñ da jörägenä sarï maj bulïp jattï, çönki bez barïbïz da Kosovanïñ bäjsezlege jaklï idek. JAg˝ni, 1389 eldan birle gosmanlï imperijase sostavïnda bulgan, barï tik 1912 eldagï Balkan sugïşï näticäsendä genä Serbija kulïna küçkän, 1945 eldan JUgoslavaija sostavïnda jaşärgä mäcbür bulgan Kosovanïñ bäjsez jaşärgä tulï xokukï bar ide! JUgïjsä, urïslar-serblar toralar da, “Kosovadan bezneñ pravaslau din belän bäjle tarixi jad˝kärlärebez bar”, - dip tarix belän säüdä itä başlïjlar. Alaj disäñ, töreklär belän bäjle tarixi jad˝kärlär dä bixisap monda, 620 ellïk soltan Murad törbäse üze genä dä ni tora, mäçetlärne isä sanap ta betergesez! Ämma aña karap töreklär Kosovanï Törkijagä kuşabïz dip jörmilär bit, härxäldä, Kosovanïñ iñ zur tarixï gosmanlï çorïna turï kilsä dä! Ä Kosovada jaşäüçe ber uç serb, urïs kotïrtuï säbäple, bu ilne haman Serbijagä kuşu turïnda xïjallanalar, ämma bu barïp çïkmas, çönki cirle arnautlar häm töreklär ber bulïp, moña berkajçan da irek birmäjaçäklär, inşallah!

Korïltajda jasalgan çïgïşlardan bilgele bulgança, törki xalïklarnïñ xäle törle cirdä törleçä ikän şul. Äjtik, xristian dine totkan törki gagauz milläte utïzar meñ bulïp Moldovijadä häm Ukrainada jaşi, ämma monda da xälläre törleçä. Ukrainadan kilgän gagauz kïzï, fännär doktorï Tudora Arnautnïñ söjläve buença, biredä cirle xalïklarnïñ programmalarï buença şaktïj ěş ěşlänä ikän, xätta gagauzlarnïñ mäktäpläre dä bar, dide ul. Şul uk Ukrainadan kilep çïgïş jasagan Afanasij Molla isä “Bezne tel häm kul’tura gïna gagauz itep tota”, dide, üzläreneñ dä latin älifbasïna küçärgä teläkläre barlïgïn belderde. Moldovijaneñ Gagauz avtonom respublikasïnnan kilgän Djudmila Marinnïñ çïgïşïn da dulkïnlanmïjça tïñlau mömkin tügel ide. Ul Bişalma gagauz avïlïnda tarix häm mädänijat muzeenda mödir bulïp ěşli ikän, şuşï xakta dokumental’ fil’m dä töşerep alïp kilgän. Muzejga nigezne 1966 elda kürenekle gagauz jazuçïsï Dmitrij Nikolaeviç Kara Çoban salgan bulgan, ul şulaj uk berençelärdän bulïp gagauz telen dä ukïta başlagan. Bu jaklarda 27 gagauz avïlï bulïp, alar biredä 18 gasïr azaklarïnda jaşi başlagannar. Tarixçïlarnïñ äjtüençä, zamanïnda bu tirälär Kïrïm xanlïgï bilämälärenä kergän, ä kürşe Bolgarija Gosmanlï imperijase sostavïnda bulgan. Şuñadïrmï, ruslar gagauzlarnï “bolgarlar” dip atïj ikän.

Avïl xatïnï Ljudmila Marinnïñ berençe tapkïr çit ilgä çïguï ikän, şuña küräderme ul, küz jaş’läre aşa, “Sez cännättä jaşisez ikän”, dide. Çïnnan da, soñgï ike elda Gagauzijadä kotoçkïç korïlïk buldï, xalïknïñ aşarïna juk, ěş juk, akçasï juk... Soñïnnan Djudmila belän aerïm söjläşep utïrganda, ul xalïknïñ ěş ězläp Mäskäügä kitärgä mäcbür buluïn, anda törle kïenlïklar, kimsetelülär kürülären söjläde. Bügenge köndä gagauzlarga çïn küñelennän jardäm itüçe ber Törkija, törek millätçeläre genä, zur dön’ja öçen bu az sanlï xalïk bötenläj juk kebek... Bu simpoziumda Gagauzijaneñ Prezidentï Mixail Formuzalnïñ katnaşkanlïgïn da äjtep ütärgä kiräk, respublika citäkçeläre mömkin bulgan urïnnarga barïp, üzläre turïnda xäbär birälär häm zur dön’ja belän ělemtä urnaştïrïrga tïrïşalar. Mixail Formuzal minem belän söjläşkändä üzeneñ Tatarstanda da buluïn, annan bik täěsirlänep kajtuïn äjtte. Ämma bu ělemtälär gagauz häm tatar xalkïna ni birde, ike arada mädäni häm ik˝tisadi küperlär salïndïmï – min äjtä almïjm...

Kïtajdan kilgän kardäşebez ujgïr Gömärcan Nuri turïnda äjtkän idem inde, ul bu xalïkara simpoziumda Mäxmüt Kaşgarïjnïñ 1000 ellïgï buença doklad ukïdï. 1072-1074 ellarda üzeneñ ataklï “Divane lögatet-törk” süzlegen jazgan Mäxmüt ibne äl–Xösäen ibne-Möxämmäd Şärkïj Törkestannïñ Kaşgar şähärendä jaşi. Ujgïr galime Gömärcan Nuri da şul şähärdän, törki tarixnï bik jaxşï belä, ujgïr telennän tïş, kïtaj, japon, törek, ingliz tellärendä aralaşa ala, garäp älifbasïnda irken ukïj häm jaza. Anïñ Mäxmüt Kaşgarïj turïndagï çïgïşï da korïltajda iñ jaxşïlardan buldï, xalïkka bik küp jaña mäg˝lümat birde. 1950 elga xätle bu äsär Kïtajda ujgïrça ukïtïlmagan, barï tik 1980 ellarda gïna “Törki tellär divane” avtorï Mäxmüt Kaşgarïj, dip äjtergä röxsät itelgän. Gömärcan Nuri 8-10 gasïrlarda jazïlgan “Törkestan tarixï”n häm Atilla turïnda alman keşese jazgan kitapnï kïtajçadan ujgïrçaga da tärcemä itkän.

Bügenge köndä gailäse, 3 balasï Kaşgar şähärendä kalgan Gömärcan Nuri Kïtajga säjasi bäja birülärdän bik sak buldï, barï tik fän turïnda gïna söjlärgä tïrïştï. Ämma bez barïbïz da törki dön’jada iñ avïr xäl Kïtaj kul astïnda jaşägän ujgïrlarnïkï buluïn, 30 million ujgïrnïñ milliard jarïm kïtaj arasïnda çüldäge kom börtegedäj jukka çïgïp baruïn, ujgïrlarnïñ Ana Vatanï Şärkïj Törkestan tufraklarïnda atom bombalarï sïnaluïn, xalïknïñ radiatsijadän kïrïluïn belä idek inde... Ä nindi böek mädänijat, zur tarix kïtaj atom upkïnïna kitep, jukka çïgïp jata bit! “Bez bu ujgïrlarga närsä belän jardäm itä alabïz ikän?” – dip, jörägem özgälände...

Bu korïltajda härkem üz milläte, üz tarixï, üz problemalarï turïnda söjläp kalïrga tïrïştï. Kïrïmnan Mostafa Cämilevnïñ xatïnï Safinar Cämileva, Leonora Sälimova, Bolgarijadän Mäcbürä Efraimova, Makedonijadän Sevim Piliçkova, Tön’jak Kiprdan Xarid Fidai, Kïrgïzstannan Gölzira Cumakulova, Rumïnijadän Ěncenur Röstäm, Törekmanstannan Berdi Sarïev, Äzerbajcannan Nergiz Nagieva häm Törkija galimnäre bik citdi häm baj mäg˝lümatlï dokladlar jasadïlar, alar barïsï da aerïm kitap bulïp basïlïp çïgar, inşallah!

Korïltaj däülät däräcäsendä ütkänlektän, aña cirle säjasätçelärneñ, matbugat organnarïnïñ da ig˝tibarï zur buldï. Fätxija şähäre başlïgï Behşät Saatçï korïltajnïñ başïnnan axïrïna xätle bezneñ belän utïrdï, ul bik milli canlï keşe bulïp çïktï, aña bu korïltajda Äzerbajcannïñ Azija universitetï Doktorï, digän şäräfle isem birelde. Behşät äfände ike çakïrïlïş rättän Fätxija şähäre başlïgï itep sajlangan, üze millätçe partija äg˝zasï, dini keşe bulïp çïktï, xatïnï da jaulïklï, zïjalï ber xanïm, ukïtuçï ikän. Korïltajda katnaşuçïlar arasïnda min berüzem jaulïklï bulganga, başta üzemne jatimräk itep sizsäm dä, jartï zal tutïrïp jaulïklï xatïn-kïzlar kilep utïrgaç, miña da räxät bulïp kitte. Biredä törek xatïn-kïzlarï bik aktiv, böten xäjrija ěşlärendä, mädäni çaralarda başlap jörilär ikän, şärigat’ kïsalarïnnan çïkmagannarïnda, älbättä. Şulaj uk bu korïltajnï uzdïruda küp köç kujgan Irfan bäj Ünvär Nasratdinoglïga da zur räxmätlärebezne äjtäsebez kilä. Ul citäklägän “Xalïk kul’turï araştïrmalarï kurumï” dip atalgan ictimagïj oeşma Ankara şähärendä urnaşkan, törki xalïklar arasïnda zur ěşlär alïp bara. Alar bigräk tä gagauzlar, kïrïm tatarlarï, äzerbajcannar, kïrgïzlar, törekmännär belän tïgïz ělemtädä toralar, bergäläp törle çaralar uzdïralar ikän, alga taba inde tatarlar belän dä ěşli başlarlar, inşallah!

Şuşï korïltaj könnärendä mine Fätxija şähärendä jaşäüçe mögallim töreklär ězläp taptïlar, alar zamanïnda Tatarstan mäktäplärendä ukïtkan bulgannar. Ismägïjl’ bäj Tübän Kama törek-tatar litseenda, ä Xösäen bäj Çallïda tatar balalarïna belem birgännär, alar xäzer dä Tatarstannï sagïnïp iskä alalar. Bez Xösäen bäj belän Fätxija şähäreneñ belem jortlarïn karap jördek, ul mine ber törek bae üz akçasïna saldïrgan şäxsi mäktäpkä dä alïp bardï. Öç ětazhlï, aska tagï şunïñ kadär katlï bu taş mäktäp böten Fätxijagä nur sibep tora, anïñ konferents-zallarï, sport bülmäläre stadion zurlïgïnda, klasslarï isä iñ soñgï texnika belän cihazlandïrïlgan. Bu şäxsi mäktäpne saldïrïrga ber million dollar akçasïn birgän Ismägïjl’ bäj belän min üzem dä oçraştïm, ul başïna ak tübätäj kigän tïjnak kïna dini törek bulïp çïktï, mebel’ fabrikalarï tota häm cihaz belän säüdä itä ikän. Ul Tatarstanda, tatar xalkï arasïnda islam dineneñ torïşï belän kïzïksïndï, mäçetläreebezneñ artuïn işetep, bik söende. Min alarga Tatarstannan alïp kilgän büläkläremne tapşïrdïm, törek kardäşlärem dä miña bik istälekle kitaplar büläk ittelär. Tatarstanda ozak ellar jaşägän, Alabuga institutïnda ukïgan, Çallïda ěşlägän, olï kïzï da biredä tugan Xösäen bäj isä, sagïnuïna tüzä almïjça, kiçke Fätxija bujlap maşinada tatar cïrlarïn cïrlap jörde, äjterseñ lä ul üze dä şuşï millätneñ ber gaziz balasï ide...

Korïltajnïñ soñgï könendä maxsus paroxod /vapur/ belän diñgezgä çïktïk, köne bue Fätxija kultïgïnda jal ittek, utraularga tuktap, dön’janï manzara kïldïk... Diñgez suï zöbärcättäj saf jaşel, jar buendagï urmanlï utraular da su östendä jaşel dulkïn bulïp çajkalalar, ä küktä nik ber bolït kisäge bulsïn – hava çalt ajaz! Biredä bez ber-berebez belän tagï da jakïnnan tanïştïk, aralaştïk, adreslar alïştïk, fikerlärebezne tärtipkä kiterdek, jal ittek. Äjtkänemçä, Fätxijadä el tiräli jaz, el tiräli kojaş... JUkka gïna anï borïngïlar “Nur Ile” dip atamagannar şul! Ämma här närsäneñ axïrï bula, töngä taba min dä nurlï Fätxijane kaldïrïp, Ankara avtobusïna utïrdïm. Anadulu bujlap, iñ borïngï cirlärdän min töne bue ilneñ başkalasïna taba bardïm, un sägat’tän soñ gïna Ankaraga kilep cittem. Anda isä mine millättäşem Roza Korban kötep tora ide...

Ankara

Ankara şähärendä minem küp tapkïrlar bulganïm bar, biredä minem kïzïm jaşäde, monda min berniçä tapkïr törki korïltajlarda katnaştïm, ä bu julï isä Gabdräşit Ibrahimov buença material ězlärgä häm millättäşlärem belän oçraşïrga bara idem. Äjtkänemçä, mine Ankara avtovokzalïnda uk millättäşem Roza Korban karşï aldï häm bez alarga kajtïp kittek. Roza xanïm häm anïñ gailäse belän min uzgan el cäjdä, Bögeredälek avïlïnïñ 100 ellïgïnda oçraşïp tanïşkan idem, şunnan soñ aralaşularïbïz dävam itte. Bu kilüemdä dä alar miña nïk jardäm ittelär, Ankara turïnda da, millättäşlärebez xakïnda da baj mäg˝lümat birdelär.

Ankara 1923 eldan gïna Törkijaneñ başkalasï bulïp tora, aña kadär Gosmanlï imperijaseneñ üzäge Istanbul bulgan. Istanbuldan 400 çakïrïm könçïgïşta urnaşkan bu şähär Anadulunïñ näk˝ urtasïnda bulïp, diñgez-sulardan, urmanlïklardan erak tora, xalkï 4 millionga jakïn. Bu şähärneñ inde ike meñ ellïk zur tarixï bar, anïñ baştagï iseme Ankira-Angora bulgan, ul Aleksandr Makedonskijnïñ, sälçükle törek soltannarïnïñ, Törkija Cömhürijateneñ berençe Prezidentï Kemal-Atatörekneñ ězlären üzendä saklïj. Törkija Cömhürijate korïlgaç, Atatörek 1932 elda “Türk tel kurumï”n häm “Türk tarix kurumï”n Ankarada tözi häm anïñ berençe citäkçese itep millättäşebez Josïf Akçuranï bilgeli. Şulaj itep, Ankara şähärendä kürenekle millättäşlärebez Josïf Akçura, Gajaz Isxaki, Sadri Maksudi, Äk˝däs Nig˝mät Kurat, Fuat Tuktarov, Zäki Välidi, Äxmät Timer häm başkalar jaşägännär häm icat itkännär. Bügenge köndä isä anda kürenekle millättäşlärebez Gali Akïş, Iklil Korban jaşi, jaş’räklärdän Sägïjt’ Xäjri, Roza Korban millät julïnda xezmät kujalar, Ankarada “Kazan tatarlarï oeşmasï” ěşläp kilä.

Kürenekle millättäşebez, din galime, säjasätçe Gabdräşit Ibrahimov ta Ankara şähärendä bulgan, biredä Milli Mäcles utïrïşïnda tatarlarnï jaklap, çïgïşlar söjlägän, miña bu xakta 2007 elnï Bögeredälek avïlïnda äjttelär. 1921 elnï Rossijane bötenläjgä taşlap kitkäç, Gabdräşit Ibrahimov gailäse belän 1933 elga kadär Bögeredälek avïlïnda jaşi, şuşï arada ul ilneñ başkalasï Ankarada da bula. Döres, bu xakta istäleklär belän urtaklaşuçïlarnï xäzer inde tabuï kïen, ämma Ankara arxivlarïnda, kitapxanälärdä Gabdräşit Ibrahimov belän bäjle kajber mäg˝lümatlarnï tabarga bula. Äjtik, şähärneñ Milli kitapxanäsendä min “Tuplamsal tarix” dip atalgan zhurnalnïñ 1995 elgï 19, 20 sannarïnnan Gabdräşit Ibrahimov turïnda distälägän jazmanïñ küçermälären ala aldïm häm başka mäg˝lümatlar tupladïm.

Ankara şähärendä min Gabdräşit Ibrahimovnïñ balalarïn belgän, anïñ turïnda dokumental’ fil’m ěşlägän Nurtän xanïm Idel belän dä oçraştïm häm üzemne kïzïksïndïrgan temaga şaktïj mäg˝lümat ala aldïm, fil’mnïñ kopijasen dä alïp kajttïm. Nurtän xanïm bu fil’mnï tagï dävam itärgä teli, ämma xäzergä matdi mömkinlekläre juk ikän. Törkija televideniesendä ěşläüçe Nurtän xanïm bezneñ jaş’lärdä, ul Törkijadä tugan, änise Xädiçä Altan isä Kazanda tugan bulgan, annan Kïtajga kitkän, JAponijadä ukïtuçï bulïp ěşlägän. Äniseneñ iñ keçe señelese Räxilä apa äle dä isän, Ankara şähärendä jaşi bulïp çïktï. Alar JAponijadä jaşägändä, ätiläre Zäki Sïjtdïk Altan öenä Gabdräşit Ibrahimov ta kilep jöri torgan bulgan, ul Xädiçä apa peşergän tatar pärämäçlären bik jaratïp aşagan. Nurtän xanïmnan min Gabdräşit Ibrahimovnïñ onïklarï turïnda da mäg˝lümat ala aldïm, Mönir Iskär Ankara şähärendä, Mögä Iskär – Izmirdä, ä Nilüfär xanïm Germanijadä jaşi bulïp çïktï. Kïzganïç, min bu baruïmda Gabdräşit Ibrahimovnïñ onïklarï belän oçraşa almadïm, alga taba bu oçraşular bulïr äle, inşallah!

Sadri Maksudi häm Gajaz Isxakïjlardan soñ Ankarada tatar danïn dävam itüçelärneñ berse, ul, älbättä, Gali Akïş. Min Gali abïj belän 1990 eldan birle tanïş, berençe tapkïr anï Germanijadä, “Evropa törek-möselmannarï”nïñ korïltaenda kürgän idem. Şunnan birle bez anïñ belän aralaşïp jaşädek, 1993 elnï Kazanda anïñ 75 ellïk jubileen uzdïruda da miña başlap jörergä turï kilde. Gali abïj Tatarstanga här kilüendä minem belän oçraşïrga vakït tapkan kebek, min dä Ankaraga kilgän saen berençe ěşem itep anïñ janïna baram, jaki ul bezneñ korïltaj bulgan urïnnarga üze kilep citä ide. Bu julï da beraz jal itep alu belän, Iklil Korbannar gailäse belän maşinaga töjaleşep Gali abïjlarga kittek. Alar inde bezneñ kiläsen aldan uk belälär häm äzerlänep kötep toralar ide...

Haj ul çittä jaşäüçe tatarlarnïñ menä şulaj oçraşularï, çäj häm çäkçäk janïnda, milli pärämäçlär parïnda räxät izräp, tugan teldä söjläşüdän olug läzzät alïp, çökerdäşep utïrularï! Ul küzlärdäge moñlï sagïş, ul süzlärdäge milli agïş, ul can häm tännärneñ ruxi berlege, ul ber dä betmäs istäleklär, küñel jañartular... 90 jaş’lek Gali abïj üz jaşenä citep kilgän 3 kïz tuganï belän bergä jaşi – Färidä, Sägïjdä, Nacija. Gali abïjnïñ xatïnï vafat, ä kïz tugannarï, çittä tatar oçramagaç, kijaügä çïkmagannar, bergä kartajalar. Xäer, alarga kartaju süze turï kiläme ikän, änä bit härberse jalt itep iñ matur kiemnären kiep kujgan, zihennäre açïk, süzläre cor, töple, ä östäl tulï üzläre äzerlägän milli rizïklar... Bez, tatar balalarï, matur tabïn janïna utïrïp, tägam cïjdïk, teläklärebezne äjteştek, büläklärebezne bireştek, ä soñïnnan şigïr’lär ukïp, “Tugan tel”ne cïrlap, doga kïlïp taralïştïk. Iklil Korbannarnïñ ullarï Irek Tukajnïñ şigïr’lären ukïdï, anïñ “Bez kitärbez, sez kalasïz!”- dip cïrlarmïn, cäsadïmnï tufrak berlän kümgändä dä!” – digän süzlärennän Gali abïjnïñ küzlärenä jaş’ kilde...

Gali abïjnïñ telendä gel millät, anïñ kiläçäge, ul anï ana telebezdä söjläşüdä, islam äxlagïnda häm jugarï mäg˝rifättä, tatar tïrïşlïgïnda kürä. Kajçandïr Gajaz Isxakïjdan milli bajraknï üz kulïna alïp kalgan Gali abïj Akïş anï inde möhacirlektäge jaş’ buïn väkilenä – millättäşebez Sägïjt’ Xäjrigä tapşïrgan. Bu oçraşuda da Sägïjt’ Gali abïjnïñ janïnda ide, ul anïñ jardämçese dä, särkätibe dä, ruxi dävamçïsï da kebek kürende. Äle 1991 elnïñ sentjabrendä min Sägïjt’ Xäjrine üzem citäkläp Törkijagä ukïrga kiterep kujgan idem, ul biredä universitet tämamladï, gailä kordï, matbugatta ěşli başladï. Xäzer ul Törkija radiosïnda tatarça tapşïrular alïp bara, tatar häm törek matbugatïnda daimi jazmalarï belän kürenep tora, internetta “Milli maksat” dip atalgan üz sajtïn açtï, zamanïnda Gali abïj citäklägän “Bötendön’ja Tatar Ligasï”nïñ cavaplï särkätibe bulïp tora. Häm möhacirlektäge milli ěşlärne dä şuşï jaş’ buïn dävam itär, inşallah!

Ankara şähärendä tatar milläte öçen can atïp torgan tagï ber şäxes jaşi, ul – Iklil Korban. Gadi xalïk öçen bu isem bik ük tanïş bulmasa da, milli intelligentsija anï jaxşï belä, kitaplarïn, fänni xezmätlären jaratïp ukïj, fikerenä kolak sala. Iklil Korban – 24 el bue kïtaj törmälärendä häm sörgendä gazap çikkän, ämma milli idejalärennän baş tartmagan, haman da Şärkïj Törkestannïñ bäjsezlege öçen köräşen dävam itkän unikal’ keşe. Bu urïnda “Tatarstannïñ da bäjsezlege öçen köräşüçe”, dip östise kilä, çönki ul Tatarstannï, tatar xalkïn tulï bäjsezlekkä laek böek xalïk dip sanïj. Iklil Korban Şärkïj Törkestannïñ Golca şähärendä tua, anïñ ätise ujgïr, änise Mäsxüdä apa – tatar xatïnï bula. Iklil Korban başta Golca şähärendäge tatar mäktäbendä ukïj, annan Öremçedäge Şincan universitetïnda tarix buença belem ala, Kaşgarda ukïtuçï bulïp ěşli. “Bezgä möstäkïjl’lek kiräk, ä avtonomija ul jalgan, bezgä ujgïr telendä mäktäplär, jugarï uku jortlarï kiräk”, dip ukïtuçïlar aldïnda söjlägän öçen anï kulga alalar häm Iklil Korbannïñ çirek gasïrlïk sörgen tormïşï başlana...

Kïtaj sörgenendä vakïtta ul iñ avïr ěşlär belän şögïl’länergä mäcbür bula – mäxbüslär sazlïknï kipterep, igen igälär, tözeleştä ěşlilär, jullar salalar. Soñïnnan, sörgen srogï tulïp, Kïtajnï taşlap kitkändä, Golca çigendä Iklil Korban köndälegenä bolaj dip jazïp kuja: “Gazaplï, kajgïlï ellar buença ber çatkï köttem, bulmadï... Hiç bulmasa, kaläm totu mömkinlegen ězlädem, mömkin tügel... Axïrda sineñ belän bäxilläşergä mäcbür buldïm, äj Vatan! Ämma bu aerïlu ciñelme? Ülemnän dä avïrrak.” /”Şähri Kazan” gazetasï, 1998, 24 ijul’./

Kïtaj sörgenendä kommuna-poseleniedä jaşägändä, totkïnnarga gailä korïrga röxsät itälär häm Iklil Korban bol’nitsada ěşläüçe tatar xatïnïna öjlänä, alarnïñ sörgendä 4 balalarï tua. 1980 elnïñ oktjabrendä ul Törkijagä zur gailäse, äti-änise belän bergä küçä. Biredä ul Kïtajda alïp ölgerä almagan jugarï belemne ala, aspirantura tämamlïj, tarix buença doktorlïk dissertatsijase jaklïj, Kon’ja, Istanbul, Ankara universitetlarïnda ukïta. 1992-95, 1998 ellarda ul Alma-Ata, Bişkäk, Taşkent, Ferganä, Sämärkand, Boxara, Kazan şähärlärendä bula, ber el Taşkent universitetïnda, 1995 elda 2 aj Kazan däülät universitetïnda törek tele ukïta. Bu ellarda ul ujgïr häm tatar tarixïna kagïlïşlï bersennän-berse köçle kitaplar jazïp bastïra, äjtik, “Şärkïj Törkestan Cömhürijate /1944-1949/”, /1992, Ankara/, “Dogu Törkestan öçen sugïş”, /1995, Ankara/, “JAña ujgïr törekçäse süzlege”, /1995, Ankara/, “Kajgï” /tarixi xikäja, 1995, Kon’ja/, “Jaş’le tarixnïn jankïsï” /“Çal tarix kajtavazï” – bolgar-tatar tarixï vä mädänijatï, 1998, Istanbul/, “Gerçeklär vä jalannar” – 2007, Ankara/ häm başka distälägän fänni xezmätläre dön’ja kürä.

Berençe xatïnï raktan ülgännän soñ, Iklil bäj Kazan şähärendä üzeneñ bulaçak xatïnï Rozanï oçrata häm alar 1995 elda gailä korïp, Törkijadä jaşi başlïjlar. Roza – JAşel Üzän rajonïnïñ Norlat avïlï kïzï, Kazan däülät universitetïnïñ tatar tele häm ädäbijatï bülegen tämamlagan, avïlda citäkçe ěşlärdä ěşlägän. Roza xanïm Iklil bäjneñ tormïşïna jaña sulïş örä, 1997 elda alarnïñ ullarï Irek tua, bu gailä fändä dä urtak juldan kitä. Rozanïñ tatarça, rusça häm törekçä kamil belüe, jugarï beleme, Iklil bäjneñ zur tarixçï buluï häm baj tormïş täcribäse alarnï fändä jaña proektlar östendä ěşlärgä ětärä. Äjtik, Roza xanïm S.I.Rudenkonïñ 1955 elda basïlïp çïkkan “Başkirï” dip atalgan kitabïn rusçadan törek telenä tärcemä itä, Iklil bäjneñ fänni möxärrirlege belän bu kitap 2001 elda Kon’ja şähärendä törekçä basïlïp çïga. Roza xanïm şulaj uk Mixail Xudjakovnïñ “Oçerki po istorii Kazanskogo xanstva” kitabïn da törekçägä tärcemä itä, Iklil bäj anï tarixçï bularak redaktsijali, ul kitap xäzer törekçä basïlïp çïgu aldïnda. Monnan tïş ta Iklil Korban häm Roza xanïmnïñ tatar-ujgïr tarixïna, ädäbijatïna karagan jaña plannarï, proektlarï bar, alarnï isän-sau başkarïp çïgarga nasïjp itsen ide!

Unber jaş’lek Irek isä çïn mäg˝näsendä tatar tormïşï belän jaşi, tatarça bik küp şigïr’lär belä, tatar tarixïn öjränä, millätneñ bügenge xällärennän dä xäbärdar. Min Irektän kiläçäktä kem bulïrga teläven soradïm, ul: “Min kiläçäktä Tatarstanga bäjsezlek jaulau öçen köräşäçäkmen häm bäjsez tatar däüläteneñ Prezidentï bulaçakmïn”, - dide. Amin, şulaj bulsïn, äti-äniläre başlagan izge köräş julïn balalarï da dävam itsen, bezgä alar almaşçï bulsïn! “Bezgä möstäkïjl’lektän başka julnïñ kiräge juk, - di milli kaharman Iklil Korban. – Çit millättän bülenep kitmi torïp, millät bularak isän kalïp bulmïj. Üz bäjsez däüläte bulgan millätneñ genä kiläçäge bar!” Iklil Korban ujgïrlarnïñ da, tatarlarnïñ da bäjsez bulasïna çïn küñeldän ïşana, ul şul ěşkä böten gomeren bagïşlagan häm anïñ öçen dön’jada monnan da zur maksat bula almïj. Anïñ bu süzläre böten tatar-ujgïrga majak bulsïn ide!

Iklil Korban belän anïñ tugan ilennän kilgän Gömärcan Nurinïñ oçraşuï da tarixi vakïjga buldï, alarnïñ oçraşuïnda üzemneñ dä säbäpçe buluïma söenäm. Ike galim üz tellärendä sägat’lär bue millät, tarix, şäxeslär turïnda söjläştelär, kitaplar almaştïlar, kiläçäkkä palannar kordïlar. Kïzganïç, Iklil Korban ilenä kajta almïj, kajtsa, bu jazgannarï öçen anï tagï kïtaj törmäse kötä. Ä ul Şärkïj Törkestannï , Ilä bujlarïn, Golca-Kaşgar jaklarïn ülep sagïna, anïñ öçen dön’jada ujgïr ilennän dä matur cir juk... Häm anïñ şuşï sagïnuï, äsärlär bulïp, ak kägaz’ östenä töşä, gïjbrät bulïp, tarixta kala, ömet bulïp, ulïnïñ küzlärendä jana...

Ankarada soñgï oçraşularïm “KÖKSAV sotsial’ häm strategik tikşerülär” vakïfïnda buldï, anda min cïelgan galimnär karşïnda “Sovet çorïnnan soñ Tatarstannïñ fiker häm säjasi tormïşï. Tatarstan-Törkija mönäsäbätläre” digän temaga çïgïş jasadïm. Min Rossija Federatsijasendä, bigräk tä Idel-Ural töbägendä, Seberdä jaşäüçe millättäşlärebez, başka törki xalïklar tormïşïna da tuktaldïm, soñïnnan küp törle soraularga cavap birdem. Şunïsïn da äjtergä kiräk, “Idel-Ural” fondï urnaşkan bu binaga, oçraşu öçen, töreklärdän tïş ujgïr, kïrïm tatarlarï, kïrgïz, törekmän galimäre dä kilgän ide. Tatar mäs’älälärennän tïş, kïrïm tatarlarï, ujgïrlar, Rossijadä demokratija, ěkologija buença da soraular buldï, Gabdräşit Ibrahimov temasï belän kïzïksïnganïmnï belgäç, törek galimnäre bu turïda da üz fikerlären äjttelär.

Soñïnnan isä “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” citäkçese Abdullah Buksur belän maxsus oçraşu buldï, anï minem ěkologija temasïna söjlägännärem bik kïzïksïndïrgan ide. Ul minem “Atom atavïnda jaki tatarlarga karşï atom genotsidï” kitabïnïñ ingliz telenä tärcemäse belän internetta tanïşkan ikän, bu xakta östämä soraular da birde. Abdullah äfände minem şuşï temaga berär kitabïmnï törekçägä tärcemä itärä teläülären belderde häm min aña üzemneñ “Tatar Karabolagï – 50 el ülem koçagïnda” dip atalgan kitabïmnï täk˝dim ittem. Şunda uk bu turïda kileşü tözedek, Roza xanïm Iklil törekçägä tärcemä itärgä rizalïgïn birde. Şulaj uk “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” oeşmasï minem kandidaturanï Berläşkän Millätlär Oeşmasïna şäxes bularak terkätergä täk˝dim itärgä teläk belderde, min rizalïgïmnï birdem. “Rossija bu ěşkä veto salsa da, tarixta faktï kalïr”, - dide Abdullah äfände, min isä millätemne nindi sïjfatta da, kajda da jaklarga äzer idem...

Törkijagä kilep tä, tagï ber millättäşem turïnda mäg˝lümat birmäsäm, jazmam tulï bulmas kebek. Ul – minem böten säfäremdä xälläremne belep toruçï, Ankaraga Kon’jadan Gabdräşit Ibrahimov turïnda kitaplar, fotolar häm mäg˝lümatlar cibärüçe, jaña jazgan şigïr’läre belän härçak mine söenderüçe Fänis ěnem Zïjalï. Döres, bu barganïmda min anï kürä almadïm, bez telefon aşa gïna xäbärläşep tordïk, ämma ul üzeneñ dogalarï belän härçak minem janäşämdä buldï. Fänis Arça rajonïnïñ mäşhür Öçile avïlïnda, ukïtuçïlar gailäsendä tuïp-üskän, Törkijaneñ Kon’ja şähärendä jugarï belem algan, xäzer Antalija şähärendä jurist-advokat bulïp ěşli. Min uzgan el Kon’jada anïñ öendä atna bue kunak buldïm, bez bergä Bögeredälek avïlïnda bäjrämdä katnaştïk, Törkijaneñ tarixi urïnnarïn gizdek. Fänisneñ xatïnï Banu – seber tatarï, Bögeredälek avïlïnnan, alar alma kebek ike bala üsterälär, kïzlarï Räjxan, näni ullarï Tufan isemle. Fänis buş vakïtïnda şigïr’lär dä jaza, Törkijadä uzdïrïlgan bar tatar çaralarïnda katnaşïrga tïrïşa. Bu julï da ul mine üzeneñ şigïr’läre belän karşï aldï häm ozata kaldï...

Kiñ tugajlar kebek çiksez, sin minem bişek telem,

Idelem kebek tiränder, ul minem tugan telem!

Kar börtegedäj ap-aktïr, sin minem jomşak telem,

Çäçäklär kebek xuş isle, ul minem tugan telem!

Kiräk vakïtta ut açar – ul minem TATAR TELEM!

Ul minem Tatar Ilem!

Häm menä min Törkijaneñ dürt diñgeze, distälägän biek taularï, jözlägän şähär-avïllarï östennän, şul tugan jaklarga oçam...

Asta – Istanbul şähäre, anda millättäşlärem JAşär Bajtak, Nadir Däülät, Ruşanija Altaj, Sadri Maksudinïñ onïklarï Gönül Pultar, Ali Vaxit Turan, Gölnur Uçok, Josïf Akçuranïñ onïgï Dogan Akçura, Zäki Välidineñ kïzï Isänbikä Togan jaşäp jata...

Änä diñgez buendagï tau başïnda Arça kïzï Çulpan Zarif-Çetin gomer itä...

Dala urtasïnda kalgan Ankarada millättäşlärem Gali Akïş, anïñ kïz tugannarï, Sägïjt’ ěnem, Iklil Korbannar gailäse, Kon’jada Fänis Zïjalï gailäse bolïtlar aşa miña kul bolgïj, tugan jakka sälamnär tapşïra...

Asta – meñ ellïk tarixï bulgan Törkija, alda – meñ ellïk tarixï bulgan Kazan...

Ike arada mäñgelek kïpçak dalalarï cäjrap jata...

Törkija-Tatarstan, 2008 el, aprel’-ijun’ ajlarï।

Кириллик хәрефләрдә карагыз: МТСС сайтта

Иерей Сысоев объявлен в розыск

2008-06-02T13:49:00.009+04:00

Халида Хамидуллина

В январе этого года автор статьи подала заявление в Прокуратуру города Москвы в связи с оскорблением чувств верующих мусульман, разжиганием межрелигиозной вражды, в ряде публикаций служителя Русской православной церкви Московского патриархата иерея Даниила Сысоева.

На протяжении четырех месяцев следственный отдел СУ СК Таганского района при прокуратуре РФ г. Москвы под руководством Бессарабова С.В. занимается саботажем проверки по моему заявлению в отношении экстремистской деятельности иерея храмов св.Фомы и пр.Даниила на Кантемировской РПЦ МП Д.А. Сысоева.

Все это время следователь Коробков не единожды отказывает в возбуждении уголовного дела в отношении Д.А. Сысоева с одними и теми же дословными формулировками: «Из полученной в ходе проверки ответа из Душепопечительского центра Московской патриархии следует, что Д.Сысоев с 2006 г. в Центре не работает, на момент издания книги Д.Сысоева «Прогулка с протестантом» издательства в Центре не существовало.< > Установлено, что книги имеются в розничной продаже. Религиоведческое и языковедческое исследование книгопечатной продукции «Прогулка с протестантом» и «Брак с мусульманином» до настоящего времени не завершено. Рассмотрев материалы проверки, следствие считает, что достаточных признаков составов преступлений ч.1,ст.282 УК РФ в действиях Сысоева не имеется, поскольку проведенными проверочными действиями его умысел на совершение действий, направленных на возбуждение ненависти и вражды, а также на унижение достоинства человека по признакам отношении к религии, не установлен». Его непосредственный начальник Бессарабов С.В. также исправно отменяет постановления Коробкова с одинаковыми, написанными как под копирку установочными обоснованиями: «Постановление об отказе в возбуждении уголовного дела является незаконным и необоснованным, подлежит отмене, поскольку в ходе проверки не приобщен акт культуроведческого исследования образцов книгопродукции, не дана оценка изложенным в нем выводам, не проведены иные проверочные действия, направленные на принятие законного и обоснованного решения». И дословными постановлениями: «Возвратить Коробкову Е.Е. материалы для проведения дополнительной проверки и устранения недостатков, препятствующих принятию законного и обоснованного решения».

Самое поразительное, что мне удалось узнать только на заседании в Таганском суде - оказывается следователь Коробков Е.Е. не может определить местонахождение и место работы проповедника храма св.ап.Фомы и пр.Даниила на Кантемировской иерея РПЦ МП Д.А. Сысоева. Рапорты о невозможности сыскать Сысоева Д.А. писались Коробковым Е.Е. каждый месяц по несколько раз на имя непосредственного своего начальника отдела Бессарабова С.В.

В последний раз Коробков пишет рапорт начальнику УБОПа района Центральный административный округ г. Москвы Петрунину В.Е. 30 апреля с.г. с просьбой «поручить подчиненным Вам сотрудникам установить местонахождение Д.А.Сысоева, обеспечить его явку в СО по Таганскому району СУ СК при прокуратуре РФ по г. Москве в связи с тем, что отделе находится материал проверки по обращению Хамидуллиной Х.Г., которая приводит доводы, что в книгах Сысоева содержатся утверждения, разжигающие ненависть и вражду по религиозному признаку по отношению к мусульманам».

Между тем в поданных мною в прокуратуру г. Москвы документах указывалось настоящее место работы иерея. С февраля 2008 г. Сысоев Д.А. неоднократно приглашался для выражения своих взглядов государственным центральным телевидением, в т.ч. в передачу, где его община вместе с ним с экранов телевизоров вещала, что «Иисус будет жить, а Мухаммад сгниет». Для того, чтобы выяснить, трудно ли найти «батюшку», редакция информационного агентства «Islamnews.ru» звонила по телефону, указанному на сайте храма пр.Даниила, и нас заверяли, что «отец Даниил постоянно находится при храме». 04 марта на мой вопрос вызывался ли для дачи объяснения иерей, следователь ответил, что «в вызовах Сысоева для какой-либо беседы пока нет необходимости».

14 мая 2008 г. состоялось заседание Таганского районного суда по моей жалобе о незаконном бездействии следственного отдела прокуратуры Таганского района. Вся документация в деле после 18 марта с.г., а это отказы в возбуждении, отмены в отказе в возбуждении, представленные прокуратурой Таганского района в Таганский районный суд не пронумерованы, в них постоянные опечатки по срокам отказа в возбуждении уголовного дела, отмены постановления в возбуждении уголовного дела, датируемые то 17 марта 2008 года, то 18 ноября 2007 года, хотя ни того, ни другого принятого решения с такими датами в деле не фигурирует. А коли не существует, то представитель прокуратуры Таганского района Меркулов представляет в суд документ, где в путаницу вносит еще большую путаницу. В документ, который именуется «Постановление об отмене постановления отказа в возбуждении уголовного дела», подписанное Бессарабавым С.В, вписывается от руки «исправленному верить»с подписью Коробкова и дата 18.11.2007 года исправляется также от руки на дату 11 марта 2007 года. Хотя вся проверка по моему заявлению вообще-то началась только 11 февраля 2008 года.

Федеральный судья Ларина Н.Г. по моей жалобе, что постановления от 11 марта 2008 г., вынесенное Коробковым Е.Е., от 18 марта 2008г. Бессарабовым С.В. (составленное с грубыми ошибками) - незаконны, и в ответ на ходатайство представителя прокуратуры Меркулова признать, что имел случай опечатки, постановила: «Опечатки являются технической ошибкой и потому можно считать действительным постановление Бессарабова С.В. от 18 марта 2008 г. об отмене постановления об отказе в возбуждении уголовного дела в отношении Д.А. Сысоева от 11.03.2008г. поскольку в последующем, как следует из надзорного производства, 18 апреля 2008 года было вынесено еще одно постановление об отказе в возбуждении уголовного, которое таким же постановлением руководителя СО по Таганскому району СУ СК при прокуратуре РФ по г. Москве Бессарабова С.В. от 24 апреля 2008 года было отменено».

Тут надо отметить еще такой момент. В представленных в суд начальником следственного отдела СУ СК Таганского района при прокуратуре РФ города Москвы Бессарабовым С.В. документах об отмене им очередного постановления об отказе в возбуждении уголовного дела против Сысоева Д.А. Коробковым Е.Е., датированных числами 18 марта и 24 апреля, не стоят подписи следователя Коробкова, как ознакомленного с постановлениями своего начальника. 27 апреля Коробков просит Бессарабова о продлении срока проверки сообщения преступления на десять дней, а 30 апреля еще на тридцать с одинаковыми установочными формулировками: «принять процессуальное решение срок 10 (30) суток не представляется возможным, поскольку по приобщенным к материалам проверки образцам книг необходимо опросить специалиста в области религиоведения и филологии, провести иные проверочные действия, после чего принять законное и обоснованное решение». Бессарабов С.В. в обоих случаях продлевает сроки.

Между тем, из представленного следователем в суд документа явствует, что Коробков еще 05 марта 2008 г. обратился к директору региональной общественной организации под названием «Институт государственно-конфессиональных отношений и прав» Понкину И.В. с письмом, в котором просит «организовать проведение исследования образцов книгопродукции специалистами вверенного Вам учреждения, по результатам исследования дать письменный ответ». На 14 мая с.г. ответа с заключением в суд представлено не было. Смею предположить, что Понкин И.В. в данном случае просто не стал портить свою репутацию и давать положительный отзыв по книгам, от которых на версту разит статьями УК РФ.

Мною как истцом 19 и 28 мая 2008 г. в прокуратуру Таганского района были представлены два заключения » за №1716/Ц, 1736/Ц Центра независимых судебных экспертиз РЭФ «ТЕХЭКО. Этому ведомству, как видно из его официальных документов, «Генпрокуратурой, Судебным департаментом при ВС РФ, Высшим арбитражным судом РФ, Главной военной прокуратурой РФ возложены задачи оказания содействия судам, прокуратурам, органам дознания, следователям, прокурорам, органам исполнительной власти, министерствам, ведомствам РФ в установлении обстоятельств, подлежащих доказыванию, разрешению вопросов, требующих специальных знаний посредством производства независимых экспертиз, в том числе судебных». В заключении Центра в отношение книг «Прогулки с протестантом» и «Брак с мусульманином» сделаны подробные выводы о наличии в них признаков, определяемых ФЗ «О противодействии экстремисткой деятельности» ст. 1, ч. 1, подпунктами – возбуждение религиозной и национальной розни, унижение религиозных чувств и человеческого достоинства, пропаганда неполноценности граждан по признаку их религиозной или национальной принадлежности,- и УК РФ гл.29, ст.280; ст.282, п.1; ст.282, п.2, подпунктов а, б. На вопрос «выражают ли использованные в представленной книге словесные или иные средства унизительные характеристики, отрицательные оценки и негативные установки в отношении какой-либо этнической, расовой, религиозной группы или отдельных лиц как ее представителей?» дан ответ «да, выражают»; на вопрос «содержится ли в представленной книге информация, побуждающая к действиям против какой-либо нации, расы, религии (какой именно) или отдельных лиц как ее представителей?» дан ответ «да, содержится»; на вопрос «использованы ли в представленной книге специальные языковые и иные средства (какие именно) для целенаправленной передачи оскорбительных характеристик, отрицательных эмоциональных оценок, негативных?» дан ответ «да, использованы».

Вторым пунктом моей жалобы в суд было «признать бездействие начальника следственного отдела Бессарабова С.В., не обеспечивающего на протяжении многих месяцев проведения полноценной проверки по моему заявлению и принятия законного решения». По этому пункту судья Ларина Н.Г. тоже решила, что нарушений законов нет, ибо «в пределах его компетенции, установленной УПК РФ, дважды отменялись постановления об отказе в возбуждении уголовного дела и давались указания о проведении действий, направленных на принятие законного и обоснованного решения».

Другой районный суд, Замоскворецкий, назначил слушание по моей жалобе от 05 мая 2008 года о бездействии прокуратуры города Москвы на 26 мая. Слушание не состоялось - ответчик в лице прокуратуры г. Москвы не только не явился на слушание, но и за две прошедшие недели до судебного слушания не представил в суд ни одного документа. На мой вопрос «была ли должным образом уведомлена сторона ответчика, почему стала возможной неявка ответчика в суд, почему не оказались представленными материалы для суда, можно ли все это рассматривать как неуважение суду» судья Пашкевич А.М. ответила: «Прокуратура города Москвы была уведомлена должным образом 16 мая, но, видимо, у нас так почта работает, что документы не оказались в суде, о неявке в суд представителей прокуратуры думать вы вправе, что хотите».

И напоследок, о характерном фоне нашей действительности. Ведущий передачи «Сенат» государственного телеканала Александр Любимов в минувшую субботу 24 мая на утверждение Людмилы Нарусовой, что у нас все-таки по Конституции Российская Федерация – это социальное государство, и оно должно думать об улучшении положения региона Тувы, ответил сенатору следующей репликой: «В Конституции, как на заборе, много чего напишут». Вот вам очередное наглядное свидетельство со стороны чиновника от информации неуважения к Конституции. Неужели у нас вся власть поражена или саботажем законов страны или прикрытием своих бездействий декларациями? Что прикажете думать о власти бедным простым и не только простым людям?

То ли чиновник по информационным услугам Любимов ратует за удаление из основного документа страны положений о социальной ориентированности государства, равноправии граждан страны независимо от национальной, религиозной принадлежности и других положений, как не соответствующих духу «суверенной демократии», то ли считает весь российский народ за дураков, и призывает не верить Конституции, как обычным надписям на заборах, зачастую в три буквы.

Гордились в свое время перед всем зарубежьем: наша Конституция - самый демократический документ всех времен и народов. В реальной же практике, что касается соблюдения прав граждан по религиозным и национальным признакам, в применении законов я вижу многие черты государственной политики антиисламизма. Уместен вопрос: кто подпитывает такую политику? Уж ли только зарубежные силы? А может спрос рождает предложение? Когда сплошь и рядом говорят «часть силовых структур сама заражена тем и тем-то», мне хочется спросить, а что, министры МВД, ФСБ, прокуратуры не знают об этом, коли не бьют тревогу о их зараженности антиисламизмом, расизмом, в конце концов нацизмом? Одним из источником заражения, как в случае зверского избиения Юлдуз Хакназаровой или вырезанием волос вместе с кожей в форме крестов на головах мусульман Северного Кавказа т.н. «неизвестными в камуфляжной форме», на мой взгляд, являются вдохновители типа иерея Сысоева. О результатах античеловеческого вдохновения можно еще долго приводить и другие примеры.

В стране массово нарушаются права граждан исламского вероисповедания, и утверждать о наличии политической воли бывшего гаранта Конституции или нынешнего по пресечению таких действий, у меня пока нет никаких оснований. Кремлевская власть привыкла ставить коренных (как впрочем, и некоренных) граждан страны – мусульман в положение второсортных, к которым можно всегда применить двойные стандарты по сравнению с другими гражданами страны. С чем мы не согласны и готовы жаловаться вплоть до международных организаций.

Власть предержащие «патриотически» настроенные чиновники РФ, справедливо с ее точки зрения, негодуют, почему это иностранные организации, всяк кому не лень, попеняют Россию за массовые нарушения прав человека। То ли блаженные у власти, то ли, действительно, находятся в услужении закордонных сил, чьи инструктора давно уже обучают, оказывается, российские силовые структуры различным методам и способам борьбы с терроризмом, оплачивают проведение им семинаров за рубежом, - непонятно. Вот бы еще был заказ этого государства на привоз зарубежных инструкторов научить силовые и не только структуры страны соблюдать Конституцию, а значит права и свободы гражданина России.

Другие материалы и обсуждение - на форуме МТСС

Avïl millätne saklïj

2008-05-28T00:06:00.003+04:00

Fäüzija Bäjrämova, jazuçï, tarix fännäre kandidatï, Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, “Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

2008 elnïñ 24 maenda, Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajon üzägendä, “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”n oeştïru cïelïşïnda jasagan çïgïş

Nihajat’, bezneñ ozak ellar bue xïjallangan xïjallarïbïz, korgan plannarïbïz tormïşka aşïp kilä – bez bügen Bötenrossija tatar avïllarï oeşmasïn tözärgä cïeldïk. Nihajat’, tatar kongressï tatar avïllarïna da kilep citte, bu vakïjganï xätta kongressnïñ jañadan tuuï, dip tä äjtergä bula. Çönki millätebezne saklau näk˝ menä tatar avïllarïnnan başlanïrga tieş ide, ä bez moña kadär gel şähär tatarlarï belän genä ěşlädek. Döres, şähärlärdä millätebezneñ akïlï, intellektï tuplangan, ämma avïllarda anïñ canï, ruxï saklana, häm bezgä alar här ikese dä kiräk. Bügen böten dön’ja urbanizatsija çorï kiçergändä, xalïknïñ 70-80 protsentï şähärlärdä jaşägändä, avïllarnï saklau turïnda söjläşü üze ük zur vakïjga, ä tatar avïlï fenomenï, gomumän, zur mogciza ul. Bügenge köndä dön’jada inde avïllar betep bara, Evropada ul juk däräcäsendä, Rossijadä dä barï tik törki xalïklar gïna şulaj avïl-avïl bulïp jaşäülären dävam itälär, ä urïs avïllarï elïna jözärläp, xätta meñärläp jukka çïga bara.

Tatar avïlï – millätebezneñ nigeze, ruxi bişege, ütkäne dä, kiläçäge dä. Avïl millätne saklïj, ämma tatar avïlï bügen üze dä jaklauga häm saklauga moxtac. Häm bez bügen tatar avïlïn niçek saklap kalïrga häm tözeläçäk oeşmabïznï niçek ěşlätep cibärergä – şul turïda söjläşergä tieşbez. Avïllarïbïz saklanïp kalsïn öçen bügen öç närsä kiräk – ěş, äxlak häm iminlek. Şularnïñ härbersenä aerïm-aerïm tuktalïp ütäsem kilä. Bügenge köndä ěşne däülättän genä kötep utïru jalgïş bulïr ide, çönki inde kolxoz-sovxozlar bette, kapitalizm çorï citte, monda isä şäxsi initsiativanï kürsätergä dä kiräk bulaçak. Avïllarda xäzer investorlar da, fermerlar da bulaçak, härkem belgäne belän kön küräçäk, moña äzer bulïp torïrga kiräk. Şul uk vakïtta avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ äle kullanïlmagan jaña jullarï da bar. Avïlda jaşäüçe böten keşe avïlda gïna ěşlärgä tieş tügel, vaxta julï belän, xalïknï jakïndagï şähärlärgä alïp barïp ěşlätergä jaki erak tön’jakka ěş säfärläre oeştïrïrga da mömkin. Seber avïllarïnda jaşäüçe tatarlar monïñ soñgïsïn küptän fajdalanalar inde, şul akçalarga jort citeşterälär, balalarïn ukïtalar, tormïş alïp baralar, ämma nigezne, avïlnï taşlamïjlar.

Avïl xalkïn ěş belän täěmin itüneñ ikençe julï – Aktanïştagï kebek avïllarda berär ěre predprijatijaneñ filialïn açu, üzegez beläsez, biredä KamAZ üzeneñ agregat zavodïn açtï. Bu jul bigräk tä Tatarstan öçen bik kulaj, äjtik, Kazan janäşäsendäge Piträç, Laeş, Teläçe, Biektau rajonnarï xalkï avïldan çïkmïjça da Kazannïñ zavod-fabrika filiallarïnda räxätlänep ěşli alïrlar ide. Öçençe jul turïdan-turï avïl xucalïgïnïñ üze belän bäjlängän, jag˝ni, avïl xalkï, citeştergän produktsijane ěşkärtergä üzendä ük keçkenä kombinatlar, mini-zavodlar tözep kuja ala, Evropada bu alïm küptän kullanïla inde. Äjtik, berniçä avïl bergä berläşep, söt, it, jaşelçä, igençelek produktsijalären üzlärendä ěşkärtälär, kolbasasïn, ěremçegen, konservlarïn üzlärendä ěşlilär, çitkä oçsïzlï çimal tügel, jaxşï bäjale äzer produktsija çïgaralar, ipien, makaronïn, jarmasïn da üzläre ěşkärtep satalar. Älbättä, avïllarga xuca bulïp kilgän ěre monopolistlar moña riza bulmajaçaklar, ämma bu oçrakta avïl xalkïn jaklarga däülät äzer bulïrga tieş. Bügenge köndä avïl xalkïn jaklarlïk zakonnar kiräk, anï kimendä un elga barlïk salïmnardan azat itep, bazar şartlarïnda jaşärgä häm ěşlärgä öjrätergä kiräk.

Avïllarnï saklaunïñ ikençe julï ul – äxlak. Ěşeñ bulïp ta, böten şartlar tudïrïlïp ta, xalkïñ ěçep jata ikän, böten programmalar, şul isäptän avïl üze dä jukka çïgaçak. Berkemgä dä ser tügel, kajber tatar avïllarïnda irlär genä tügel, xatïn-kïzlar da, xätta balalar da ěçä. Şul säbäple avïllarda cinajat’çelek, zina, xäram çäçäk ata. Tatarstannïñ maktaulï Baltaç rajonïnda ber avïlda 70 öjlänmägän eget barlïgïn televizordan kürsättelär, alarga xatïn-kïz da, ěş tä kiräkmi, alar jallanïp kön kürälär, bujdak bulïp kartajalar. Tatar avïllarïn saklap kalïrga telibez ikän, annan arakïnï kuïp çïgarïrga kiräk! Tatar avïlïnda xäramga, duñgïzga, zinaga urïn bulïrga tieş tügel! Moña isä barï tik üzebezneñ ělekkege tatar tärtiplärenä häm islam dinenä kajtïp kïna ireşergä bula. Ä xäzergä här avïlda mäçet bulsa da, islam dine äle avïl başïnda gïna tora, ul millätneñ, avïl xalkïnïñ, här tatarnïñ jaşäü räveşenä äjlänmägän, şuña kürä tormïşïbïzda bäräkät tä juk.

Tatar avïllarïn saklap kaluda öçençe möhim närsä, ul – iminlek mäs’äläse. Biredä Çiläbe ölkäsendä meñ keşelek zur tatar avïllarï juk, didelär, ä anïñ säbäben äjtmädelär. Bar ide andïj zur tatar avïllarï Çiläbe ölkäsendä, Möslim, Tatar Karabolagï, Ust’-Bagarjak änä şundïjlar ide, alarda dürtär, bişär meñ keşe jaşi ide. 1946 elnï alarnïñ janïna “Majak” atom berläşmäsen kiterep salgaç, anda berençe sovet atom bombasïn jasagaç, ul berläşmä berniçä tapkïr şartlagaç, 1957 elgï avarijadän soñ böten tatar avïllarïn radiatsija aguï kaplap kitkäç, alardagï xalïk sanï jözlärçä tapkïr kimede, bu tatarlar barïsï da dijarlek raktan ülep bette. Şuña da ig˝tibar itegez – kajda tatar avïlï jaki başka törki xalïklar jaşi – anda ja atom kombinatï, ja ximik korallar skladï, jaki raketa poligonï, bakça başlarïna atom kaldïklarï kiterep kümsälär dä, xalïk berni belmi! Menä cännät kebek matur şuşï Aktanïş cirlärendä dä neft’kä ijarep, uran çïguï turïnda Çallï televideniesennän kürsättelär, ä uran – radiatsija, rak, vakïtsïz gazaplï ülem, digän süz. Şulaj uk kürşedäge Kambarkadan Agïjdelgä dioksin, iprit kebek agulï ximik matdälär agïp jatuï turïnda da söjlilär. Ěşlär şuşïlaj barsa, tagï berniçä eldan Aktanïş ta Möslim, Tatar Karabolagï kebek xälgä kalmasmï, digän kurkïnïç sorau tua. Monda problemanï jaşerergä kiräkmi, öjränergä häm aşïgïç çarasïn kürergä kiräk.

Tatar avïllarïnïñ iminlegenä ber ěkologik kurkïnïç kïna janamïj, äle başkalarï, bötenläj kötelmägännäre dä bar. Äjtik, tatar avïllarïn xäzer kïtaj häm körd millätläre basïp bara, bu bigräk tä Seber, Ural jaklarïna xas küreneş. Äjtik, şuşï uk Çiläbe ölkäsendä kïtajlar, radiatsijale tatar cirlären urïslar aşa satïp alïp, anda tatar xatïnnarïn ěşlätälär, fermalar totalar, igen üsterep, anïñ onï belän böten Rossijane agulïjlar. Ä anda bit meñ el ber närsä üsterergä jaramïj! Tatarlar Seberdä gaz juk, jul juk, dip taşlap kitkän avïllarnï xäzer kïtajlar ala, alarga gaz da, jul da kiräkmi, alarga barï tik cir genä kiräk! Häm tatarlar jañadan bu cirlärgä inde ziratlarïna da kajta almïjlar... Bügenge köndä tugan cirne şulaj ciñel genä cide jatka taşlap kitü – iñ zur cinajat’, tözätä almaslïk xata, milli faciga bulïp tora. Imanï häm milli gorurlïgï bulgan tatar keşese tugan ciren alaj ciñel genä başkalarga birmäs, anïñ öçen, kaharman babalarïbïz kebek, axïrgaça köräşer.

Hiç kötmägändä tatar avïllarïna ikençe jaktan da kiterep bärgännäre turïnda kurkïnïç xäbärlär kilä başladï. Başkortstannïñ Kuşnarenko rajonïna küpläp körd xalkï küçep kilä başlagan, alar tatar avïllarïna ütep kerep, anda tamïr cibärep, kïz balalarnï köçläp, talap häm janap kön kürä başlagannar. Häm iñ kurkïnïçï – tatar xalkïnïñ kan elavïna Ufa da, Mäskäü dä däşmi, tatarlarnï jaklau buença berni ěşlämi bulïp çïktï! Kördlärneñ Mäskäüdä “Sörgendäge xökümät”läre, jag˝ni, “Pravitel’stvo v izgnanie” digän oeşmalarï bulganlïgï bilgele, axïrïsï, başkortlar şular belän kileşep, alarnï tatar avïllarïna kertep tutïrgannar. Çönki bu kördlär: “Törkijadä bezne niçek töreklär kïra, bez dä törki-tatarlarga karata şulaj ěşläjaçäkbez”, dip äjtälär ikän. Ä başkort millätçeläreneñ ber öleşe üzlären “kördlär” dip jörtä, häm bu terror alarga kagïlmïj. Inde şuşï mäsxärgä häm köçläülärgä tüzä almagan tatarlar berniçä urïnda baş kütärgännär häm alarnï şunda uk bogaulap, Ufaga alïp kitkännär. Küräsez, tatar avïllarïn xäzer täläsä kem kilep talïj ala, xalkïn köçli ala, nindider kara köçlär monï maxsus da oeştïra, Başkortstan misalï moña dälil bulïp tora. Dimäk, tatar avïllarï oeşmasï tözelä ikän, anïñ karşïnda iminlek buença da maxsus komissija bulïrga tieş.

Inde bulaçak oeşmabïz turïnda da fikerläremne äjtim. Başlap bezgä tatar avïllarï buença mäg˝lümatlar bazasï buldïrïrga kiräk, jugïjsä bez şuşï köngä xätle dön’jada niçä tatar avïlï barlïgïn da belmibez, minem isäplävem buença ul biş meñlär tiräse. Bezgä böten tatar avïllarïn barlarga, xisapka alïrga, komp’juterga kertergä, bu ěşne sistemaga salïrga kiräk. Min üzem bu oeşmanïñ “Zur tatar avïllarï” dip ataluïn telämäs idem, ä urtaça jaki keçkenäräk avïllarnï kaja kujabïz? Anïñ menä şul urtaçalarï tarix öçen iñ kaderleläre bulïp çïga da äle! Äjtik, Mordovijadäge Äzürkä avïlï zurlar isemlegenä kerä, ämma tatar xalkï öçen Taktaşnïñ Sïrkïdïsï kaderleräk, häm zïjalïlar da şunda baraçak. Şul uk töbäktä Gabdraxman Äpsälämov tugan Allakol avïlï bügen jukka çïgïp jata, anda xätta jul da juk, millätebezgä Şärif Kamalnï birgän Peşlä avïlï da onïtïlïrga tieş tügel. Şuña kürä bu oeşmaga kergän zur avïllar üz tirälärenä keçkenä avïllarnï da berläşterä, tuplïj alsïnnar ide, planetalar tiräsendäge ijarçennär kebek, üz äjläneşlärenä alsïnnar ide!

Bu oeşma, älbättä, kübräk üzara aralaşu, säüdä-ik˝tisad maksatlarï belän tözeläder. Monïsï da kiräk, kemder ber-berenä igen, kemder terlek satar, seberlär isä mük ciläge, ěrbet çiklävege, zatlï balïklarï belän säüdä itärlär, bu da jaxşï şäjder. Ämma bez tatar avïllarï oeşmasïn monïñ öçen genä tözemibez, bezgä bu avïllarda milli-mädäni ěşlärneñ dä kuzgalïp, canlanïp kitüe kiräk. Äjtik, kajdadïr tatar tele ukïtuçïsï juk, kajdadïr mulla juk, kajsïber avïllarga tatar kitaplarï kilep citmi, kemnärder Kazan televideniesen karïj almïj tilmerä, kajsï jaklarga menä inde 20 el tatar artistlarïnïñ kilgäne juk... JAki kajdadïr, nindider avïl tatarïn cirle türälär urïnsïzga räncetkännär, ěşsez kaldïrgannar, törmägä ük utïrtïp kujgannar... Menä bu oçraklarda alarnïñ inde barïp sïenïr, jardäm alïr oeşmalarï bulïrga tieş, häm bu oeşma “Tatar avïllarï assotsiatsijase” bulïr, inşallah!

Xalïknïñ sotsial’ häm milli mäs’älälären xäl itü belän bergä, bez tarixnï da onïtmaska tieşbez. Bezneñ äle şuşï köngä xätle töbäklärdä tatar avïllarï tarixï jazïlmagan. Başkortstan bu ěşne küptän başkardï inde, äjtik, “Sverdlovski ölkäsendä başkort avïllarï”, “Perm’ ölkäsendä başkort avïllarï”, dip, kitaplar çïgardïlar, tatar avïllarïn da başkort itep şunda kerttelär. Bezneñ isä aerïm avïllar turïnda beraz kitaplarïbïz bulsa da, töbäklär buença tulïsïnça jazïlgan kitaplarïbïz juk. Ämma monda da sak häm tögäl bulïrga kiräk, “Urïs arxivlarïnda şulaj jazïlgan”, dip, tatar avïllarï tarixïn 17-18 gasïrdan gïna başlarga jaramïj. Urïs arxivlarïnda başkaça bula da almïj, çönki alarda tatarlar belän bäjle mäg˝lümatlar Kazan xanlïgïn, Ural häm Seberne jaulap algaç kïna kürenä başlïj. Şul nisbättän, 2010 elda üzeneñ 300 ellïgïn uzdïrïrga jörgän Aktanïş xalkïna da aşïkmaska kiñäş itär idem, çönki Aktanïşnïñ tarixï kimendä 600-800 el, çönki bu tirädä şundïj borïngï avïllar bar inde häm tarixi tabïldïklar da bu tirädä bik borïngïdan törki xalïklar jaşägänlegen söjli.

Şulaj uk zur şäxeslär çïkkan tatar avïllarïn da onïtïrga jaramïj, alarga aeruça ig˝tibar kiräk. Penza ölkäsendä Kärim Tinçurin tugan avïl Tarxannan Tarakanovkaga äjlängän, Şamil Usmanov tugan Tatar Pändälgese avïlïnda istälek taktasï tügel, xätta jazuçïnïñ kitaplarï da juk, jugïjsä ul tatar radiosïn oeştïrgan keşe bit! Mondïj ajanïçlï misallarnï distälägän, xätta jözlägän kiterep bulïr ide. JUgïjsä şuşï şäxeslärneñ tarixï tiräsendä zur milli çaralar ütkärergä, töbäk xalkïn berläşterergä mömkin bulïr ide bit! Dimäk, jaña oeşmabïz kürenekle tatar şäxesläreneñ istäleklären saklaunï, alarnï propagandalaunï da üz östenä alïrga tieş.

Avïl bulïp jaşäü ul äle bergä jaşäüne genä añlatmïj, ul urtak ixtïjaclar, urtak şatlïklar häm bäjrämnär, urtak problemalar belän jaşäüne dä añlata. JUgïjsä, şähärneñ küp katlï jortlarïnda da meñlägän keşe jaşi, ämma alarnï kanalizatsija torbasï gïna berläşterä. Alga taba avïl xalkïn da üz ěçenä jomïlu, ber-berläre belän aralaşmau kurkïnïçï kötä, çönki basu-kïrlardagï urtak ěşlär kolxoz belän bergä bette, ä xalïk buş vakïtïn öendä biklänep televizor karşïnda ütkärergä öjränep kitte. Şuña kürä xalïknï üzara totaştïra, berläşterä torgan urtak dini häm milli bäjrämnär, ömä kebek milli jolalar, gasïrlar bue saklanïp kilgän traditsijalär hiç onïtïlïrga tieş tügel! JUk ikän, andïj urtak çaralarnï ujlap tabarga kiräk, äjtik, tatar gailäse bäjräme, şäcärä bäjräme, uram bäjräme häm başkalar... Avïllarda härkem üz öenä kerep biklänä ikän, bezne dä tora-bara ziratlar gïna berläşterergä mömkin. Tatar avïlï ul – jaşäü räveşe, anïñ üz xolkï, üz tärtibe, üz gadätläre, dön’jaga üz karaşï häm bäjase bar, ul gomer-gomergä islam äxlagïna häm tatar tärtibenä nigezlängän bulgan. Xäzer dä bezgä şul asïl nigezebezgä kajtïrga kiräk, jag˝ni, texnologija jagïnnan tatar avïllarï şähär belän ber däräcädä bulïrga tieş, ä ruxi jaktan ul barï tik milli häm äxlaklï bulïp kïna saklïnïrga tieş.

Aktanïş rajonïnda bez menä şunïñ matur ürnägen kürdek, biredä tormïş zamança jugarï däräcädä häm şul uk vakïtta, gajat’ milli dä. Bez biredä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn kürdek, xalïknïñ tatar tärtibe belän jaşäülärenä söendek, tïrïşlïklarïnïñ näticäse menä şuşï mul tormïş ikänlegen añladïk. Barlïk tatar avïllarï da millilektä häm mädänijatta menä şuña omtïlïrga tieş, Aktanïş bügen tatarlïknïñ ölgese bulïp tora. Bez kürdek – avïl millätne saklïj, jag˝ni, millät menä şundïj tatar avïllarïnda saklana. Bügenge köndä dön’jada ber genä tatar şähäre dä juk, ä tatar avïllarï meñlägän. Bu bezneñ bäjaläp betergesez bajlïgïbïz, meñär ellïk tarixïbïz, bügenge köndä nïk basïp torgan tugan cirebez häm iñ ömetle kiläçägebez!

Tatar avïllarï berläşä

2008-05-27T23:48:00.002+04:00

23-24 maj könne Tatarstan Respublikasïnïñ Aktanïş rajonïnda tarixi vakïjga buldï – biredä Bötenrossija zur tatar avïllarï berlegen oeştïru konferentsijase uzdïrïldï, Bötendön’ja tatar kongressï tarafïnnan ozak ellar bue ujlanïlgan häm planlaştïrïlgan bu ěş, nihajat’, tormïşka aştï. Rossijaneñ 22 sub˝ektïnda xalïk sanï meñnän artïk bulgan zur tatar avïllarï bar, oeştïru cïelïşïnda isä Tatarstannan tïş, Mari-Ěl’, Mordovija, Udmurtija, Çuvaşija Respublikalarïnnan, Kirov, Tübän Novgorod, Omski, Tomski, Ïrïnbur, Perm’, Penza, Rjazan’, Saratov, Samara, Sverdlovski, Ul’jan häm başka töbäklärdän väkillär bar ide. Kïzganïç, Başkortstan Respublikasïnnan delegatlar kilmäde, çönki näk˝ şul köngä Ufada avïl cirlege başlïklarïnïñ cïelïşï kuelgan bulïp çïktï.

Bu tarixi cïenda Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï räise, Tatarstan Respublikasïnïñ Däülät Sovetï deputatï, tarix fännäre doktorï Rinat Zakirov töp dokladnï jasadï, ul tatar avïllarï berlegeneñ maksatlarï häm burïçlarï turïnda söjläde. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï äg˝zasï, Penza ölkäse tatar milli-mädäni möxtärijat räise, avïl xucalïgï fännäre kandidatï Kjazïm Deberdiev cïelgan delegatlarga Rossijadäge tatar avïllarï buença mäg˝lümat birde, bulaçak assotsiatsijaneñ Ustav proektï belän tanïştïrdï. Konferentsijaneñ kunagï, Rossija Federatsijaseneñ tatar milli-mädäni möxtärijatläre räise, Rossija Däülät Dumasï deputatï Ildar Gïjl’metdinov bergä ěşlärgä çakïrdï häm bulaçak oeşmaga jardäm itäçägen äjtte. Aktanïş munitsipal’ rajon başlïgï Ěngel’ Fättaxov isä bu tarixi cïennïñ biredä ütüen rajon öçen dä zur vakïjga buluïn bilgeläp ütte, Rossijaneñ tatar avïllarï berlegenä uñïşlar teläde. Konferentsijagä kunak itep “Tatneft’”, “KamAZ”, berläşmäläre väkilläre, “Tatfondbank”, “Ak bars” banklarï apparat citäkçeläre dä çakïrïlgan ide.

Konferentsijadä şulaj uk Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï, jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova, Perm’ kraenïñ Barda munitsipal’ rajon başlïgï Ixsan Urstemirov, Samara ölkäseneñ Poxvistnev rajonï Gali avïlï cirlege başlïgï Idris Mullabaev, Tatarstan Respublikasï Däülät Sovetï deputatï, şagïjr’ Robert Miñnullin, TR Sänägat’ häm säüdä ministrlïgï xezmätkäre Güzälija Xäsänova, Ul’janovski ölkäseneñ JAña Malïklï rajon başlïgï Il’jas Möxetdinov, Omski ölkäseneñ Bol’şereç’e rajonï, Ülänkül avïlï cirle üzidarä başlïgï Läjlä Möxämmätşina, Tatarstan Respublikasïnïñ Kukmara rajonï, Olï Särdek avïlï cirlege başlïgï Minnesart Fättaxov, Kirov ölkäse tatar mädänijat üzäge räise Kamil Äxätov häm başkalar çïgïş jasadï.

Çïgïşlardan soñ “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsijase”neñ Ustavï kabul itelde, idarä organnarï häm räis sajlandï, bu urïnga bertavïştan Penza ölkäseneñ Urta Äläzän avïlïnnan tanïlgan cämägat’ ěşleklese Kjazïm Deberdiev sajlap kueldï. Idarä sostavïna şulaj uk Rossija töbäklärennän häm Tatarstannan da keşelär kertelde, alar arasïnda Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Fäüzija Bäjrämova häm Mars Tukaev ta bar. Revizija komissijase räise itep isä Kirov ölkäsennän Kamil Äxätov sajlandï. Konferentsijadä katnaşuçïlar Rossija Federatsijasendä jaşäüçe tatarlarga möräcägat’ tä kabul ittelär, anda avïlarïbïznïñ ictimagïj, ik˝tisadïj häm ruxi tormïşïn jañartu, tugan telne, milli mägarifne, mädänijatne, xalkïbïznïñ traditsijalären saklau, tatar avïllarïn gomer-gomergä jaşätep kilgän äxlakïj nigezne torgïzïrga çakïrïlgan ide.

Bu könnärdä delegatlar rajon belän tanïşïrga da ölgerdelär, alar Puçï häm Änäk avïllarïnda, Bajsarda häm JAña Kormaşta, JAña Älem häm Akküz avïllarïnda buldïlar, mädänijat jortlarïnda, balalar icat üzäklärendä, mäçetlärdä, muzejlarda häm mäktäplärdämilli mädänijat häm tugan telneñ torïşï belän tanïştïlar. Aktanïş rajon üzäge buença maxsus ěkskurtsijagä isä Ciñü parkïnda, balalar icat üzägendä, sälamätländerü üzägendä, Cämig˝ mäçettä, Sängat’ parkïnda, “Kaenkaj” balalar bakçasïnda, rajon muzeenda, agregat zavodïnda, boz saraenda, 3nçe mäktäp-gimnazijadä bulu karalgan ide. Delegatlar şulaj uk Aktanïşta Seberdän alïp kilgän kedr agaçïn utïrtu tantanasïnda da katnaştïlar, ul tatar xalkïnïñ berdämlegenä häm nïklïgïna simvol bulïp torsïn, didelär. Rajon mädänijat saraenda kunaklar öçen maxsus kürsätelgän “Aktanïşïm – Ak Ilem” kontsert programmasï isä millätebezneñ ni däräcädä maturlïgïn, zatlïlïgïn kürsätte, böten Rossijadän cïelgan tatarlarga milli ürnäk vazïjfasïn ütäde.

Şulaj itep, Aktanïş cirendä “Bötenrossija zur tatar avïllarï assotsiatsise” tözelde häm olï tormïşka fatïjxa aldï. Mäskäüdä terkälü ütkäç, bu oeşma üz tiräsenä barlïk tatar avïllarïn da berläşterer, alarnïñ tarixïn, bügenge xällären öjräner, tatar xalkïnïñ ruxi bişege bulgan avïllarïbïznï saklap kalu buença barïsïn da ěşlär, digän ömettä kalïjk!

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge
2008 el, 26 maj.

Seber xanlïgïn jaulap aluga jaña karaş

2008-05-27T22:40:00.008+04:00

Fäүzija Bäjrämova, jazuçï, tarix fännäre kandidatï, Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï

(2008 elnïñ 20 maenda, Qazan şähäreneñ Märcäni isemendäge tarix institutïnda uzdïrïlgan “Urta gasïrlar törki-tatar däүlätläreneñ säjasi häm sotsial’-ik˝tisadïj tarixï / XV-XVIII gasïrnïñ öçençe çirege/” dip atalgan Bötenrossija fänni konferentsijasendä jasagan çïgïş)

Barlïk rus häm sovet ěntsiklopedijalärendä dijarlek Seber xanlïgïn jaulap aluçï itep kazak atamanï Ermak kүrsätelä, rus tarixçïlarï da dүrt gasïr bue şunï isbatlap jazdïlar, soñgï ellarda isä bu turïda kinofil’mnar töşerelde, Seberdä häm Rossijaneñ başka urïnnarïnda aña häjkälär kueldï. Ämma bu döreslekkä turï kiläme soñ, Seberne bujsïndïruçï, çïnnan da, Ermakmï jaki bu xakïjkat’ne jaşerer öçen ujlap çïgarïlgan jalganmï?

“Tatar ěntsiklopedik sүzlege”nän kүrengänçä, “Seber xanlïgï 15 jözneñ 20nçe ellarïnda barlïkka kilä häm 1598 elda, Kүçem xan үterelgännän soñ, möstäkïjl’legen jugalta häm rus däүlätenä bujsïndïrïla”, dielä. (Tatar ěntsiklopedik sүzlege. Qazan, 2002, 558 bit.) Ermaknïñ Sebergä jau çabuï isä kajber tarixçïlar jazuï buença 1581 elnïñ 1 sentjabrendä başlana,(“Есиповская летопись”, Миллер Г.Ф., “История Сибири”, Шеглов И.В., “Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири”,Hadi Atlasi, “Seber tarixï” h.b.), kajberläreneñ jazuï buença bu poxod 1582 elnïñ 1 sentjabrendä başlana. (Skrïnnikov R.G., “Sibirskaja ěkspeditsija Ermaka”, Gabdel’bar Fajzraxmanov “Istorija sibirskix tatar s drevnejşix vremen do naçala XX veka” h.b.) Ermak kajber tarixçïlar jazuï buença 1584 elnïñ 5-6 avgustïnda, kajberläre jazuïnça – 1585 elnïñ 5-6 avgustïnda Vagaj elgasïnïñ Irtïşka koja torgan urïnïnda Küçem xan jaugirläre tarafïnnan üterelä.

Ni bulsa da, Ermak Seberdä nibarï 3 el bula, Napoleon Mäskäüne algan kebek, Seberneñ başkalasï Iskärne genä kulïna töşerä, Küçem xan isä kazak atamanï üterelgännän soñ da 15 eldan artïk kulïna kïlïç totïp urïs gaskärenä karşï sugïşa. Tagï da tulïrak itep äjtkändä, Küçem xannïñ iseme barï tik 1601 ellardan soñ gïna el˝jazmalarda kürsätelmi başlïj, şulaj bulgaç, anïñ üleme dä 1598 elda tügel, 1601 ellarda gïna bulgan bulïrga tieş. Dimäk Küçem xan, Ermak üterelgännän soñ da äle 15 eldan artïk üz däüläte öçen köräş alïp bara, ämma bu köräş inde kazak atamanï Ermakka karşï tügel, urïs reguljar armijasenä karşï bula. JAg˝ni, ozak ellar bue Seber xanlïgï belän Rossija däüläte arasïnda kankojgïç sugïşlar bara, tatarlar öçen bu ilne häm cirne birmäs öçen azatlïk sugïşï bulsa, ruslar öçen, Rossija öçen jaulap alu sugïşï bula.

Xäer, Ermakka kadär dä Rossijaneñ Seberne kulga töşerergä nïklï nijate bula, bu turïda tarixi dokumentlar söjli. Rossija patşasï Ivan IV üze xuca bulmagan Ural-Seber cirlären 1558 elda uk urïs bajlarï Strogonovlarga talarga röxsät birä. 1574 elnïñ 30 maenda isä ul Küçem xan bilämäläreneñ, jag˝ni, çit däülät bulgan Seber xanlïgïnïñ zur öleşen zhalovannaja gramota nigezendä şul uk Strogonovlarga birä, alarga anda krepost’lar salïrga, korallï sakçïlar totarga, timer ěşkärtergä, igen çäçärgä röxsät itä häm seber xalkïnnan jasak cïep, anï üzenä kitertergä boera (Бахрушин С.В. Пути в Сибирь в XVI – XVII вв. // Бахрушин С.В. Научные труды. Т.III. Ч.I. – М., 1955, с.93.). Häm bolar öçen Ivan patşa Strogonovlarnï 20 elga barlïk salïmnardan azat itä! JUgïjsä bu bit Kүçem xannïñ urïs patşasï belän tïnïç jaşäү xakïna, үz xalkïnnan özep, Mäskäүgä här el saen meñ keş tirese jasak tүläp torgan çaklarï! Häm şul uk vakïtta JAvïz Ivanga: “Tïnïçlïk teläsäñ – tïnïç jaşärbez, sugïşïrga teläsäñ – sugïşïrbïz”, - dip xat jazgan ellarï...

Ä Ivan patşaga Seber tulïsïnça kiräk bula häm ul sugïşka äzerlänä. Stogonovlar ěkspantsijase aşa Seberne jaulap alunïñ berençe ětabï başlansa, Ermak anïñ dävamï gïna bulïp tora, ä Rossijaneñ reguljar armijase isä bu mäkerle ěşne azagïna citkerä. 1570 ellarda Strogonovlar Ural-Seberdä 8 million desjatina cirlärgä ija bulalar, bu tirälärdä Solikamski, Konkor, Orel-Kargedan, Çusovoj kebek taş kalalar saldïralar, bandit kazaklarnï jallap, xäzerge xantï-mansi cirlärenä xätle höcүmnär oeştïralar, alar talamagan ber genä avïl da kalmïj. Häm, älbättä, Kүçem xan da , Mäskäү belän tïnïçlïk xakïna, dip, kүrälätä ilen talatïrga telämi häm 1573 elda үze Strogonovlarga karşï jau çïga, urïslarga jasak tүläүne tuktata.

Ul arada Ural ar˝jagïna, Strogonovlar janïna Ermak julbasarlarï kilep çïga, alarnïñ Idel buenda oeştïrgan kanlï sueşlardan soñ patşa gaskärennän kaçïp jörүläre bula. 1577 elnïñ cäendä farsï ilenä baruçï urïs ilçelegen talaganï häm ilçe Karamïşevnï үterep, Rossija patşasïnïñ farsï şahïna digän böten bүläklären үzenä alganï öçen Ivan IV Ermaknï häm anïñ başkisärlären үlem cäzasïna xökem itä (Миллер Г.Ф. История Сибири. Москва, 1999, с. 335. Грамота царя Ивана Васильевича на Чусовую Максиму и Никите Строгановым о посылке в Чердынь волжских казаков Ермака Тимофеева с товарищами, 1582 год, ноября 16.) “А те атаманы и казаки преж того ссорили нас с Ногайской ордою, послов ногайских на Волге на перевозех побивали, и ордобазарцев грабили и побивали, и нашим людем многие грабежи и убытки чинили; и им было вины свои покрыти тем, что было нашу Пермскую землю оберегать, и они зделали с вами вместе по тому ж, как на Волге чинили и воровали...” (Kүrsätelgän xezmät, şunda uk.) Perm’ cirlären saklamagan oçrakta, Ivan patşa Ermaknï häm anïñ kazaklarïn asïp kujarga boera.

Ämma Ermaknïñ “Seber xanlïgïn jaulap aluï” turïndagï xäbären işetkäç, Ivan IV үzeneñ Ermakka karata bulgan fikeren kapma-karşïga үzgärtä. “...взял Сибирское царство, победил о обратил в бегство хана Кучума, многих татар, остяков, вогулов привел к шерти быть под царскую руку и давать им ежегодно ясак”, dip maktanïp jaza Ermak Räsäj patşasïna xatïnda. Ermak atamanï Ivan Kol’tso anïñ bu xatïn 1583 elnïñ jazïnda Ivan patşa kulïna kiterep tottïra. Äle kүptän tүgel genä үlem cäzasïna xökem itelgän Ivan Kol’tsonï da, anïñ janïndagï kazaklarnï da Räsäj patşasï asïp kujmïj, kiresençä, başkisär Ermak öçen, dip, үz östennän tunïn salïp birä, aña sugïş köbälären bүläk itä, başkalarnï da mul bäxillätä. Ul gïna da tүgel, Ivan patşa Ermakka jardämgä dip, voevodalarï knjaz’ Semeon Bolxonskij häm Ivan Gluxovnï, 500 keşelek korallï gaskär belän, Sebergä ozata, alarga xristian dine ähelläre, ärxärilär häm poplar da kuşïla, bu täre poxodïna soñrak Uralda Strogonovlarnïñ 300 keşelek sugïşçïlarï da östälä.(Сибирские летописи. – СПб., 1907, с.346.).

Inde tarixtan bilgele bulgança, Ermak ul vakïtta Seberne ala almïj, barï tik xanlïknïñ başkalasï Iskärne genä kulga töşerä häm jakïn-tirädäge şähär-avïllarnï talïj. Berençe kïşta uk Iskärdä çolgaşïşta kalïp, anïñ açlïktan küp keşese kïrïla, közen Mäskäüdän kilep kuşïlgan meñ keşelek gaskär häm çirkäü çirüe Ermaknïñ xälen ciñeläjtäse urïnda, aldagï salkïn kïşta tagï çolganïşta häm azïksïz kalïp, bötenläe belän kïrïlïp-ülep betä, alarnïñ ülemendä Ermaknïñ da gaebe zur bula. Iskär häm Karaça şähärlärendä çolganïşta kalgan urïs gaskäre, xristian ruxanilarï şul xätle xälgä kilep citälär ki, alar xätta ber-berläreneñ mäetlären aşïj başlïjlar, bu xakta Seber el˝jazmalarï xäbär itä. 1585 elnïñ cäendä isä Ermak böten köçen kuep Seberdän çïgïp kaçarga omtïla, ul elga julï belän könbatïşka da, tön’jakka da ïrgïlïp karïj, ämma anï tatarlar ber jaktan da çïgarmïjlar häm Ermak gaskäre belän Iskärdän erak tügel ülemen taba... Iskärne saklap kalgan voevoda Ivan Gluxov häm kazaklar 1585 elnïñ 15 avgustïnda anï taşlap, şähärgä ut törtep kaçalar, Ob’ häm Peçora elgalarï aşa Räsäjgä kajtïp egïlalar. (Сибирские летописи... с.299.) Küçem xan isä vakïtlï gïna kaldïrïp torgan başkalasïna jañadan kajta häm xanlïk belän idarä itä başlïj.

Küräbez, başkisär Ermak Seberne ala almagan, barï tik jul östendäge avïl häm kalalarnï talau häm cirle xalïknï üterü, alarnï köçläp çukïndïru belän genä şögïl’längän. Ämma Kotïptan kïpçak dalalarïnaça cäelgän, Ural taularïnnan Baraba dalalarïna kadär taralïp jatkan Seber ilenä anïñ kulï citmägän, anda äle ozak ellar bue tatarlar xuca bulgan. Tik urïs gaskäre dä Ermaknïñ artïnnan bastïrïp Sebergä kilep citkän, alar inde bu baj häm irken cirlärne jugaltïrga telämägännär. Şulaj itep, Seber öçen distä ellarga suzïlgan kanlï sugïşlar başlanïp kitkän. Äle 1585 elnïñ közendä ük, Mäskäüdän Sebergä voevoda Ivan Mansurov gaskäre cibärelä, ul Kotïpta urïs kälgäse tözi, 1586 elnï voevodalar Vasilij Sukin, Ivan Mjasnoj häm pis’mennïj golova Danila Çulkov gaskär belän Sebergä kilep citälär, alar borïngï tatar şähärläre Çimgi-Tura häm Tubïl-Tura östendä Tömän häm 1587 elda Tobol’ski xärbi kälgä-kalalarïn salalar. Ul arada Kotïpta, ělekkege Pelïm knjazlïgï urïnïnda Pelïm, Berezov, Surgut kalalarï kalkïp çïga, 1594 elda isä Küçem xannïñ JAlïm-Tora şähäre urïnïnda urïslarnïñ Tara kalasï barlïkka kilä (Миллер Г.Ф. История Сибири. Т. 1. М. – Л., 1937, с. 355.). Tatarlarnïñ töp su jullarï bulgan Irtïş häm Tubïl, Tura häm Tara, Ob’ elgalarï buena urnaşkan bu urïs kalalarï tiz arada köçle xärbi krepost’larga äjlänälär, Seberne tulïsïnça jaulap alu buença töp tajanïç rolen ütilär.

Şunïsïn da onïtmaska kiräk, Seber cirendä bu xärbi krepost’larnï tözü häm saklau urïs gaskäre jardämendä başkarïla, şul uk vakïtta jaulap alïngan cirle xalïklarnï fajdalanu oçraklarï da bula. Äjtik, 1594 elnïñ başïnda knjaz’ Andrej Eletskij citäkçelegendä Mäskäüdän Sebergä ozatïlgan 147 keşelek cäjaüle urïs gaskärenä Qazannan 100 atlï tatarnï, Ural başkortlarïnnan 300 atlï cajdaknï alalar, alarga başlïk itep çukïngan tatar Mamlï Mal’tsev bilgelänä. Moña östäp tagï Laeştan häm Täteştän illeşär poljak totkïnï, Qazannan tagï ille tatar Mäskäü gaskärenä kilep kuşïla. Sebergä kilep citkäç isä bu gaskär tagï da zuraep, aña tagï jözlägän kazak, urïslarga xezmätkä küçkän jözdän artïk Tubïl tatarï, Tömän şähärennän distälägän litvalï häm çärkäslär, cirle vogul-ostjaklar kuşïlïp, Taraga kilep citkändä meñnän artïk sugïşçïnï xasil itälär, şularnïñ jartïsï tatar-başkort bula (Тарская мозаика. Омск, 1994, с. 7.).

Küçem xanga distä ellar bue menä şulaj berniçä frontta – Sebergä där’ja bulïp agïlgan urïs reguljar armijasenä, alarga kilep kuşïlgan satlïk millättäşlärenä häm forsattan fajdalanïp, arttan Iskärgä bärep kergän kazax soltannarïna karşï da köräşergä turï kilä. Döres, soñgïlarï bik tiz üzläre dä urïs kolïna äjlänälär, 16 jaş’lek kazax soltanï Uraz-Möxämmät, tajbugaçï Säjtäk häm Küçem xanga xïjanät itep, kazaxlarga xezmätkä küçkän Karaça-väzir, vakïtlïça Iskärgä kerep utïrsalar da, 1588 elnïñ cäendä alarnï mäker julï belän äsirlekkä töşerälär häm Mäskäügä ozatalar. (Сибирские летописи... с.293-294.) Seber kanga batïp jatkanda, kazax xanï Täväkkäl 50 meñ keşelek gaskären Boxaranï tuzdïrïrga cibärä, jardäm sorasalar da, üz törki-möselmannarïna bulïşmïj. Üz xäle xäl bulganga, Boxara da Sebergä jardäm itä almïj, Kïrïm, Törkija dä jardämgä kilmi, Idel-Ural üze ut ěçendä jata, şulaj itep, Küçem xan urïs armijasenä karşï köräştä az sanlï xalkï belän ber jalgïzï kala.

Seberneñ zur su bujlarï äkerenläp urïs kälgäläre belän tulsa da, alar kulïnda utlï koral, mïltïk häm çuen tuplar bulsa da, Küçem xan alardan kaçïp dalada jörmi, böten gajräten häm gaskären cïep, sanaj-uklar, kïlïç-söñgelär belän bulsa da şuşï kalalarga höcüm itä. 1590 elnïñ 23 ijunendä ul Tömän tiräsendä zur sugïşlar alïp bara, Tubïl kalasïna höcüm itä, şähärne ala almasa da, küp urïs gaskärilären juk itä, tirä-jak avïllarda urïslarga xezmätkä küçkän satlïk tatarlïrnï äsir itep alïp, Baraba dalalarïna ozata, şulaj uk cirle xalïknïñ küpçelege üz teläge belän Küçem xanga ijarep, Irtïş-Om’ bujlarïna kitep bara. Biredä isä Küçem xan Sala, Kaurdak olïslarïna höcüm itep, üzenä karşï çïkkan patşa gaskären çigenergä mäcbür itä. Şulaj itep, cirle xalïk jasaknï jañadan Küçem xanga tüli başlïj, Irtïşnïñ häm Ob’nïñ jugarï öleşläre, Baraba dalalarï, Tara häm Om’ elgasï bujlarï tulïsïnça dijarlek Küçem xan kulïnda bula. (Gäbdelbär Fäjzraxmanov. Kürsätelgän xezmät, 206 bit.)

Ämma urïs gaskäre dä monïñ belän kileşergä telämi, alarga tatarlardan kilä torgan jasak räveşendäge keş tireläre, toz külläre hava kebek kiräk bula, häm alar kälgälärennän çïgïp, Küçem xannï ězärlekli başlïjlar. Küçem xan gaskäre belän şundïj zur bäreleşlärneñ berse 1591 elnïñ avgustïnda bula, Tubïl voevodasï Kol’tsov-Masal’skij Işim elgasï bujlarïnda kinättän tatarlarnïñ ïstanïna höcüm itä. Bu sugïşta küp tatarlar ülä, Küçem xannïñ balalarï urïslarga äsir töşä, ämma tatar xanï ciñelmi, däülät öçen sugïşïn dävam itä. (Hadi Atlasi. Seber tarixï. Söenbikä. Qazan xanlïgï. – Qazan, 1993, 114 bit.)

Küçem xan häm patşa gaskäre arasïnda şundïj kankojgïç sugïşlarnïñ tagï berse 1595 elnï Irtïşnïñ jugarï agïmïndagï Kara-Atau kalasïnda bula. Urïs voevodasï Boris Domozhirov Küçem xannïñ ïstanïna kötmägändä höcüm itep, bik küp tatarlarnï juk itä, urïslar jagïnnan da küp sugïşçïlar ülä, küp kenä zatlï tatarlar äsirlekkä ělägä (Буцинский П. Заселение Сибири и первые ее насельники. – Харьков, 1899, с.143, 145). Ämma Küçem xan bu jaudan da isän çïga häm üze dä urïs kälgälärenä höcümnären dävam itä, anïñ janïnda olï ulï Ali häm tugrïlïklï morzalarï häm jaugirläre bula. 1595 elnïñ martïnda Tubïl voevodasï Rostovskij Tara şähärendäge urïs gaskärenä jardämgä 239 xärbi häm küp koral cibärä, 500 keşelek gaskär, Küçem xan ězläre bujlap, Baraba dalalarïna tarala. Biredä här şähär häm avïl öçen kankojgïç sugïşlar başlana. Urïs voevodalarï Domozhirov häm Ropozovlar karamagïndagï atlï gaskär tatarlarnïñ Çangula, Lugaj, Kilem, Barma, Liuba, Toraş, Kärpäk olïslarïn utka totalar, Tunus şähäre cir belän tigezlänä, xalkï juk itelä. Bu xällärne kürep kurkuga töşkän cirle xalïknïñ ber öleşe Räsäjgä bujsïnuïn belderä, urïslarga jasak tülärgä rizalaşa. (Hadi Atlasi. Kürsätelgän xezmät, 125 bit.)

Küçem xan isä urïslar belän sugïşïp çigenä-çigenä, Irtïş häm Ob’ elgalarïnïñ jugarï agïmïna, Om’ elgasï bujlarïna uk kilep citä, gailäsen Irmän elgasï buendagï Ton-Tura şähärendä kaldïrïp, jaña höcümnärgä taşlana. Döres, Kara-Atau sugïşïnnan soñ anï 300 morzasï kaldïrïp kitä, alar säüdä kärvannarïna ijarep, gailäläre belän Boxaraga küçälär, Xiva jaklarïna kitep baralar. Bu jul Küçem xan öçen dä açïk bula, ämma ul ilen, xalkïn, däüläten taşlap kitä almïj häm urïs gaskärenä karşï sugïşlarïn dävam itä. Bu vakïtta aña inde 80 jaş’ tulïp kilgänlegen dä, Küçem xannïñ jartïlaş sukïrajganïn da onïtmaska kiräk. Şuşï xälendä dä ul ilen jaklau öçen xärbilärne oeştïra ala, alar belän kankojgïç sugïşlarga kerä, 1596 elnï Ïk küle buennan kalmïklarnï kuïp çïgara, 1597 elnï Irtïşnïñ urta agïmïndagï Teräni häm Om’ elgasï buendagï Luguj olïsïn urïslar kulïnnan tartïp ala, berniçä tapkïr Tara şähärenä höcüm itä.(Butsinskij P. Kürsätelgän xezmät, 143, 146 bitlär.)

Tatar xanïnïñ bolaj gïna bireşmäsen añlagan Räsäj patşalarï aña xatlar da jazïp karïjlar, üzlärenä xezmätkä küçärgä ügetlilär. 1596 elnï urïs patşasï Fedor Ivanoviç Küçem xanga bolaj dip jaza: “... Sineñ ělekkege ěşläreñä häm bujsïnmavïña karamastan, bez sine, Küçem patşa, balalarïñ belän üzebezgä çakïrabïz häm bezgä xezmät itärgä öndibez! Sin bezneñ küz aldïbïzda bulïrsïñ, bez siña başka xan häm xanzädälärgä birgän kebek, xakïn tüläp torïrbïz! Ägär inde Seber-jortïñda kalïrga teliseñ ikän, anda xan bulïrsïñ, häm bezgä bujsïnïp, tieşle xakïn alïp torïrsïñ!” (Абдиров М. Хан Кучум – известный и неизвестный. Алма-Ата, 1996, с. 125). Ämma Küçem xan urïs patşalarïnïñ bu jalgan väg˝dälärenä ïşanmïj, anïñ Mäskäügä bujsïngan tatar xanï bulïp tarixka kerep kalasï kilmi häm ul il-cire öçen sugïşlarïn dävam itä.

Küçem xannï bu räveşle üzlärenä bujsïndïra almagaç, Mäskäü patşasï aña äsirlektäge ulï Äbelxäer häm tuganïnïñ ulï Möxämmätkol aşa möräcägat’ itterep karïj. “Böek Räsäj patşasï aldïnda üzeñneñ gaebeñne kaplau öçen, biregä berär ulïñnï totïk-amänät itep cibär, - dip jazalar alar. – Üzeñ dä monda kil häm bezneñ kebek räxät tormïş tabarsïñ, bezgä böek padişah cirlär häm şähärlär birde, sin dä alarnï alïrsïñ! Ägär teläsäñ, Räsäj patşasïna bujsïnïp, annan xezmät xakï alïp, Seberdä xuca bulïrsïñ!” (Абдиров М. Kүrsätelgän xezmät, şunda uk.) Ämma Kүçem xan Mäskäүdän kaçïp kajtkan tatar-nugaj jaugirläre söjlägännän anda Seber morzalarïn sugïş öçen genä totkannarïn, alarnï törki-möselmannarga karşï jaularda kullangannarïn belä ide inde. Kүçem xan үz gomeren saklap kalu bäräbärenä mondïj xurlïklï kileşүgä barmïj häm il-cire öçen sugïşuïn dävam itä.

“Кучум неуступчиво боролся с Ермаком ; в этой борьбе он не унижал своего сана, ни своего достоинства, ни падал ниц перед покорителем, мстил ему, сообразно духу времени, и тайно, и явно, и, наконец семнадцать лет скитаясь по степям, он, в диком величии своем, предпочел лучше пасть под ударами судьбы, но не запятнать себя добровольной передачей перед тем, кого он считал своими притеснителями и врагами...”, - dip jaza bu xakta tarixçï Nebol’sin (Небольсин П.И. Покорение Сибири. – СПб, 1849, с.111).

Seber öçen iñ köçle soñgï sugïşlarnïñ berse 1598 elnïñ 20 avgustïnda bula, voevoda Andrej Voejkov gaskäre Çan kүle buenda urnaşkan Kүçem xan ïstanïna tönnä kötmägändä höcүm itä häm joklap jatkan xalïknï suep çïga. Үlүçelär arasïnda Kүçem xannïñ 370 jaugire, onïklarï häm morzalar da bula, ä xan gailäsennän 30 keşe urïslarga äsir töşä. (Butsinskij P.N. Kүrsätelgän xezmät, 147 bit.) Kүçem xan isä үze bu vakïtta ullarï Ali, Kagaj, Azim häm jözlägän jaugire belän erak olïslarda gaskär tuplap jöri häm ul jañadan JAlïm-Tora – Tara şähären kire kajtarïrga ujlïj. Ullarï, kilennäre, onïklarï urïslar kulïna äsir bulïp töşkäç, voevodalar Kүçem xanga tagï ilçe cibärep karïjlar, birelergä kuşalar. Kүçem xannïñ cavabï: “Min Seberne үzem teläp birmädem, iregemne dä үz telägem belän birmäm!” – bula. Şulaj itep, 1598 elnïñ 20 avgustï Könbatïş Seberneñ räsmi räveştä Rossija sostavïna kerүeneñ faktik datasï bulïp tora.

Şuşï kankojgïç sugïştan soñ Küçem xannïñ iseme tarix el˝jazmalarïnda kürenmi başlïj, ä 1601 eldan Seber xanï bulïp anïñ olï ulï Ali isäplänä. Küçem xan tarix mäjdanïnnan jukka çïksa da, Seber öçen köräşne başta anïñ ulï Ali, ul urïslarga äsirlekkä töşkäç, başka ulllarï Azim, Kanaj, Işim, Morat, soñrak onïklarï Ablaj-Gäräj, Däülät-Gäräj, Täüke, Buka soltan dävam itälär. Seberne kire kajtaru öçen köräş äle tagï ike gasïr dävam itä, Küçem xannïñ onïklarï urïslarga karşï sugïşlar belän 1636 elnï Ufa şähärenä xätle barïp citälär. Räsmi tarixta “başkort vosstanieläre” dip jörtelgän tatar kütäreleşläreneñ dä başïnda, nigezdä, Küçem xan näsele torgan. Ä Küçem xannïñ urïslarga äsir töşep, Mäskäügä cibärelgän näsele tulïsïnça dijarlek xristian dinenä küçep betä, urïslaşa häm tarix säxnäsennän töşep kala.

Näticä jasap äjtkändä, Seberne bernindi Ermak ta basïp almagan, ä Rossijaneñ reguljar armijase jaulap algan. Ozakka suzïlgan bu sugïş Ermak belän Küçem xan arasïndagï sugïş tügel, ä bälki ike däülät – Räsäj belän Seber xanlïgï arasïndagï sugïş bula. Rossija öçen bu jaulap alu sugïşlarï bulsa, Seber xanlïgï öçen milli-azatlïk köräşe bulïp tora. Seber xanlïgï Rossija belän bernindi kileşülärgä dä barmïj, anïñ bügenge köngä xätle Mäskäü belän solïx tözegäne juk, xalïkara normalar buença ul äle dä Rossija belän sugïş xälendä isäplänä. Şuña kürä Seber xanlïgïnïñ töp dävamçïlarï bulgan seber tatarlarïnïñ jañadan üz bäjsez däülätlären torgïzïrga da, jaulap alïnularï öçen Mäskäüdän kompentsatsija tülätergä dä, Räsäjneñ tatarlarga karata uzdïrgan juk itü säjasäte öçen xalïkara mäxkämälärgä birergä dä xaklarï bar. Çönki tarixi döreslek alar jagïnda.

Ä tatar xalkï öçen, bigräk tä, seber tatarlarïna Ermak bernindi dä batïr tügel, ä başkisär häm julbasar. Ul Sebergä talau häm üterü nijate belän kilgän häm şul kara ěşen ěşlägän dä. Häm ülemen dä tatarlar kulïnnan Seberdä tapkan. Ä Küçem xan isä tatar xalkï öçen milli kaharman, azatlïk köräşçese häm cihangir ir – Seberneñ Altïn xanï bulïp kala birä.

Fajdalanïlgan xezmät:

Абдиров Мурат. Хан Кучум: известный и неизвестный. – Алма-Ата, 1996.
Atlasi Hadi. Seber tarixï. Söenbikä. Qazan xanlïgï. – Qazan, 1993.
Bäjrämova F.Ä. Kүçem xan. – Qazan, 2007.
Кабдулвахитов Калиль. По следам тюменских шейхов. – Тюмень, 2005.
Миллер Г.Ф. История Сибири. – Москва, 1999.
Tatar ěntsiklopedija sүzlege. – Qazan, 2002.
Тарская мозаика. – Омск, 1994.
Тобольский хронограф – 1, 2, 3, 4. – Омск, Москва, Екатеринбург, 1993, 1994, 1998, 2004.
Файзрахманов Г.Л. История сибирских татар с древнейших времен до начала XXвека. – Казань, 2002.

Galimnär cïenï

2008-05-27T21:59:00.012+04:00

Bu könnärdä Kazanda, Märcäni isemendäge tarix institutïnda, “Urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ säjasi häm sotsial’-ik˝tisadïj tarixï (XV – XVIII gasïrnïñ öçençe çirege)” dip atalgan temaga Bötenrossija fänni konferentsijase buldï. Konferentsija ěşendä Tatarstan tarixçïlarïnnan tïş, Maxaçkala, Voronezh , Tömän şähärlärennän dä galimnär katnaştï. Fänni forum barïşïnda urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ barlïkka kilüe häm jaulap alïnuï tarixï, bu temaga karagan jaña çïganaklar, material’ kul’tura häm arxeologik mäg˝lümatlar, törki-tatar däülätläreneñ tarixi geografijaläre, ruxi mädänijatneñ törki-tatar däülätlärendäge ictimagïj-säjasi üseşkä täěsire, tatar xanlïklarïnïñ üzara mädäni häm millätara baglanïşlarï, alarnïñ dön’ja mäjdanïnda totkan urïnnarï, urta gasïr törki-tatar däülätläreneñ säjasi-administrativ tözeleşläre, tatarlarnïñ Evrazija xalïklarïna täěsire temalarï kiñ jaktïrtïldï. Dokladlar Altïn Urda, Qazan, Seber, Kasïjm, Kïrïm, Kumïktörki-tatar däülätläreneñ säjasi häm ictimagïj tormïşïn açïp birügä bagïşlangan ide. Kereş süz belän isä tarix fännäre doktorï, Tatarstan fännär akademijaseneñ vitse-prezidentï Mirkasïjm Gosmanov çïgïş jasadï, ul aerïm töbäk tarixlarïn gïna tügel, zur törki-tatar tarixïn ber itep öjränergä çakïrdï.

Dagïstannan filosofija fännäre kandidatï Kamil Aliev häm filologija fännäre kandidatï Garun-Räşid Gusejnov kumïklarnïñ Altïn Urda sostavïndagï häm aerïm Kumïk däüläte bularak tarixï turïnda, Voronezh däülät universitetïnnan tarix fännäre kandidatï Jurij Seleznev 1420-1460 ellarda rus-urda mönäsäbätläreneñ rus çïganaklarïnda çagïlïşï, Qazannan tarix fännäre doktorï Ildus Zahidullin Kïrïm xanlïgïnda 17-18 gasïrlarda möselman dini idaräçelege, tarix fännäre doktorï Gamircan Däülätşin Qazan xanlïgïnda ruxi miras, tarix fännäre kandidatï Ilnur Mirgaliev Altïn Urda däüläteneñ soñgï çorï, arxitektura fännäre doktorï Nijaz Xalitov 15 gasïrnïñ axïrï-16 gasïrnïñ başïnda Xan-Kirmändäge xan saraenïñ tözeleşe turïnda, Tatarstan Däülät arxivï baş belgeçe Il’jas Möstäkimov “Däftäri Çïñgïznamä”däge jaña tarixi mäg˝lümatlar buença, tarix fännäre kandidatï Bulat Räximcanov Kasim xanlïgï tarixïnïñ anglo-amerika çïganaklarïnda bireleşe, Märcäni isemendäge tarix institutï aspirantnï Almaz Xäbibullin Kïrïm xanlïgïndagï xärbi saklanu korïlmalarïnïñ tipologijase turïnda, tarix fännäre kandidatï Räşit Galläm Kazan xanlïgï çorïnda Tau jagïnïñ tarixi geografijase buença, tarix fännäre kandidatï Nurulla Garif urta gasïrlardagï Çistaj tarixïnnan jaña mäg˝lümatlar turïnda, aspirant Dmitrij Takanaev 16-17 gasïrlardagï rus el˝jazmalarïnda törki-tatar däülätläreneñ jaulap alïnuï xakïnda, Çallï şähärennän tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova Seber xanlïgïnïñ jaulap alïnuïna jaña karaş digän temaga, Tömän universitetïnnan Änvär Aksanov 1467-1469 ellardagï Mäskäü-Qazan sugïşlarï turïnda 15 gasïr azagïndagï rus el˝jazmalarïnïñ jaña mäg˝lümatlarï buença dokladlar jasadïlar.

Konferentsija azagïnda, näticä jasap, rezoljutsija kabul itelde, anda urta gasïrlardagï törki-tatar däülätläreneñ material’ häm ruxi mädänijatläre bügenge Rossijaneñ häm Evrazijaneñ aerïlgïsïz öleşe buluï, bu xakta mäktäp häm jugarï uku jortlarï programmalarïna döres mäg˝lümat birergä kiräklege turïnda, bu temanï öjränüçe dön’ja galimnäre belän ělemtäne nïgïtu, Cuçi Olïsï buença arxeologik tikşerü ěşlären kiñäjtü, bu temaga daimi fänni konferentsijalär uzdïru häm alarnïñ materiallarïn aerïm kitap itep bastïru turïnda äjtelde.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge
2008, 25 maj

Ложка дегтя. Или как "Эхо Москвы" пытается сеять вражду между христианами и мусульманами.

2008-05-24T16:53:00.008+04:00

Многие представители СМИ в ущерб объективности, видимо для повышения рейтинга своих публикаций нередко фальсифицируют излагаемые в них события или прибегают к откровенной дезинформации. И радиостанция "Эхо Москвы", к сожалению, в подобном не является исключением.

Свою очередную ложку дегтя "Эхо" вбросило по поводу комментария Н. Аширова в связи с участившимися в последнее время нападениями неонацистов на представителей национальных меньшинств. Хотя эта наболевшая тема, приобретающая в нашей стране с каждым годом все большую остроту, неоднократно освещалась и в эфире на "Эхе".

Муфтий Н.Аширов (Islam.ru)

Как известно, 11 мая, в 8 часов утра Юлдус Хакназарова, студентка Московского исламского университета, подверглась жестокому избиению со стороны неонацистов. Трое фашистов проследовали за ней от метро "Площадь революции" до станции "Партизанская". Там, когда она покинула вагон, они, выкрикивая в ее адрес оскорбления фашистского характера, ударили кастетом в область переносицы, нанеся ей тяжкие телесные повреждения и изувечив лицо.

Но ее избиение на этом не закончилось. Двое из нападавших удерживали обессилевшее от удара тело девушки, а третий продолжил наносить по ней жестокие удары ногами, одетыми в тяжелые ботинки. Все это происходило на платформе метро, где всегда достаточно много людей, но никто не отважился вступиться за несчастную жертву. В итоге этих зверств девушка потеряла сознание и очнулась уже только в отделении реанимации одной из московских клиник.

После моего посещения пострадавшей девушки в больнице, в ответ на многочисленные вопросы: "что делать?" я выразил мнение, что в условиях незащищенности, представители этнических меньшинств могли бы создавать группы для участия в совместном долевом строительстве жилых комплексов аналогичных комплексу "Золотые ключи".

Причем, общеизвестно, что такие жилые комплексы в столице, но пока только для богатых людей, уже давно существуют. Они имеют свою систему охраны, обладают всей необходимой для жителей инфраструктурой. Такие же поли этнические комплексы среднего уровня можно создавать и для национальных меньшинств, остерегающихся нападений фашистов.

Таким образом, совместно создавая жилые комплексы со школой, детским садом, торговым и развлекательным центром, можно было бы обеспечить хоть какую то безопасность, в первую очередь женщинам и детям. Многие матери не всегда были бы вынуждены ездить через всю Москву в метро, чтобы отвезти своих детей в школу, детский сад или на прогулку для развлечений.

Комментируя мое высказывание, связанное с вышеприведенным трагическим событием избиения девушки в метро, "Эхо Москвы" и вбросило в эфир свою очередную ложку дегтя, приправленную ядом откровенной лжи и дезинформации.

Это прозвучало так: "Это далеко не первая инициатива и не первое громкое заявление, с которым выступает Аширов. Так, однажды он назвал сионизм фашизмом, а преподавание "Основ православной культуры" сравнил с преподаванием "Майн кампфа".( http://echo.msk.ru/news/515041-echo.html ).

Исходя из этого официально заявляю, что опубликованная вами информация, о том, что я, когда-либо сравнивал Библию, ниспосланную одному из величайших посланников Всевышнего Иисусу, мир ему и благословение Аллаха, с "Майн кампф" основана на откровенной лжи и направлена на дезинформацию российской общественности.

Каждый мусульманин, в том числе и я, верит в пророческую миссию Иисуса, мир ему и благословение Аллаха, и выражение сомнения в этом являет собой неверие в последнее божественное откровение - Ислам.

Также заявляю, что ни когда произвольно не сравнивал сионизм с фашизмом! Имело место справедливое осуждение преступлений сионистского режима Израиля по отношению к своим соседям в Палестине и Ливане, которое, без всякого на то основания, частью российского еврейства и мусульман было воспринято как оскорбление еврейского народа и иудаизма - религии, ниспосланной через пророка Моисея, мир ему и благословение Аллаха. Это также, с точки зрения исламского вероубеждения, является полным абсурдом, чего я, как человек знающий и уважающий основы своей веры, в принципе допустить не могу.

По этому поводу вынужден призвать руководство радиостанции "Эхо Москвы" отказаться в своих информационных сообщениях и комментариях от попыток разжигания вражды и ненависти между конфессиями. В первую очередь между христианами и мусульманами России, которые многие века живут в рамках единого государства без межэтнических проблем и религиозного противостояния.

Во избежание разного рода инсинуации и не нужных комментариев со стороны определенных кругов заявляю, что в данном письме выражаю свое собственное мнение, а не мнение моих соратников из Совета муфтиев России, которое также имеет право на свое, отличное от моего мнение.

Председатель ДУМАЧР, муфтий Нафигулла Аширов

Tatar kongressi Nurlatta

2008-05-21T01:20:00.004+04:00

Bu könnärdä Bötendön’ja tatar kongressï väkilläre Nurlat rajonïnda bulïp kajttïlar. Bilgele bulgança, Tatarstannïñ 15 rajon үzägendä tatar mäktäpläre juk, häm kïzganïçka karşï, Nurlat şähäre dä şul isemlekkä kerä. Bötendön’ja tatar kongressï başkarma komitetï räise urïnbasarï Nurija Gäräeva, jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäүzija Bäjrämova, Tatarstan Respublikasïnïñ Mägarif häm fän ministrlïgï belgeçe Gölfija Gajnetdinova, kongress xezmätkäre Täbris Jarullin şuşï mäs’äläne öjränergä urïnga kildelär. Alar rajon xakimijat başlïgï Nail Şäräpov belän maxsus oçraşïp, Nurlat şähärendä tatar mäktäbe açu turïnda söjläştelär häm kileştelär.

Qazannan kilgän delegatsija şulaj uk Nurlat şähäreneñ 8, 9, 10nçï mäktäplärendä buldï, ukïtuçïlar belän oçraşïp, tatar balalarï öçen klasslar gïna tүgel, aerïm tatar mäktäbe kiräklege añlatïldï. Bu könne şulaj uk şähärneñ “Alsu” tatar başlangïç mäktäp-balalar bakçasïnda tärbijaçelär häm balalar belän oçraşu buldï, Kazan väkilläre şulaj uk “Kojaşkaj” tatar balalar bakçasï belän dä tanïştïlar. Nurlat şähäreneñ mäktäp häm balalar bakçalarïna Kazannan alïp kilgän tatarça kitaplar bүläk itelde.

Soñïnnan isä Nurlat töbäge tarixi muzeenda cirle intelligentsija väkilläre belän oçraşu buldï, biredä dä tatar mäktäpläreneñ kiräklegenä, milli matbugatnïñ xälenä, millät jazmïşïna töp basïm jasaldï. Kazannan kilgän delegatsija bu könne rajonnïñ Kolbaj Morasa avïlïnda da buldï, alar Gabdulla Kariev muzeenda, kitapxanädä cirle zïjalïlar belän oçraştïlar.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat үzäge

2008 el, 17 maj

Jazuçï belän oçraşu

2008-05-21T00:53:00.004+04:00

15 maj könne Qazan şähäreneñ “Nur” tatar kitap kibetendä jazuçï häm cämägat’ ěşleklese Fäüzija Bäjrämova belän oçraşu buldï. JAzuçï belän oçraşuga tatar zïjalïlarï, studentlar, milli xäräkät väkilläre, avtornïñ icatïna zur xörmät belän karauçï kitap ukuçïlar kilgän ide. Fäüzija Bäjrämova cïelgan xalïk aldïnda utïz ellïk icatï häm 30 kitabï turïnda söjläde, tatar tarixï, millät jazmïşï belän bäjle küp törle soraularga cavap birde. Avtor soñgï ellarda jazgan “Kïrïk sïrt”, “Karabolak”, Bahadirşah”, “Küçem xan” tarixi romannarïna aeruça kiñ tuktaldï, şulaj uk berençe çor icatï turïnda da centekläp söjläde. Şunïsïn da äjtergä kiräk, bu Fäüzija Bäjrämovanïñ, jazuçï bularak, Qazan xalkï belän berençe tapkïr oçraşu uzdïruï buldï häm ul monï oeştïrgan öçen Tatarstan kitap näşrijatïna, anïñ maxsus kitap kibete xezmätkärlärenä räxmätlären äjtte.

Tarixi-mädäni miras fondïnïñ matbugat üzäge

Törkijagä säjaxät

2008-04-20T16:01:00.004+04:00

Aprel’ aenda Törkijadä törki ädäbijatkä häm mädänijatkä bagïşlangan zur xalïkara cïennar bulïp ütte, alarda distälägän ildän kilgän galimnär belän bergä, Tatarstannan da väkillär katnaştï. Istanbul şähärendä ütkärelgän häm “Törki ädäbijattä Istanbul” dip atalgan simpoziumda bu temanïñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï kiñ jaktïrtïldï, Mäskäüdän filologija fännäre doktorï Älfinä Sibgatullina “Tatar xacnämälärendä Istanbul”, Çallï şähärennän jazuçï, tarix fännäre kandidatï Fäüzija Bäjrämova “Gabdräşit Ibrahimov icatïnda häm tormïşïnda Istanbul”, Kazannan filologija fännäre kandidatlarï Älfinur Näcipova “20 jöz başïnda Istanbuldagï säjasi xällärneñ tatar ädäbijatïnda çagïlïşï”, Läjlä Mingazova “Bügenge tatar şig˝rijatendä Istanbul (Çulpan Zarif häm Rifä Raxman şigïr’läre misalïnda)”, Läjsän Gäräeva “Tatar galime Äbrar Kärimullinnïñ Istanbul belän bäjle jazmalarï”, Törkijaneñ Mugla şähärendä jaşäüçe millättäşebez, filologija fännäre kandidatï, şagïjrä Çulpan Zarif-Çetin “Tatar jazuçïsï Mirgazijan JUnïsnïñ säjaxätnämälärendä Istanbul”, törek galimäse Ajşä Bäjrämle “Ělekkege tatar romannarïnda Istanbul” digän temaga dokladlar jasadïlar, tïñlauçïlarnï kïzïksïndïrgan küp soraularga cavap birdelär. Fäüzija Bäjrämova korïltajnï oeştïruçïlarga “Küçem xan” dip atalgan kitabïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte, bïel Törkijadä Gabdräşit Ibrahimovnïñ 150 ellïgïna bagïşlangan fänni konferentsija ütkärü idejasen täk˝dim itte.

Fäüzija Bäjrämova şulaj uk Törkijaneñ Ěgej diñgeze buenda urnaşkan Fätxija şähärendä uzdïrïlgan “Berençe xalïkara törki mädänijat” korïltaenda da katnaştï. Törkijaneñ Ankara şähärenä urnaşkan “Xalïk kul’turï araştïrmalarï kurumï” häm Fätxija şähäre xakimijate belän berlektä uzdïrïlgan bu xalïkara simpoziumda 19 ildän kilgän galimnär 33 doklad jasadïlar. Baku universitetï rektorï, professor Cälil Nagievnïñ Çïñgïz Ajtmatov icatïna bagïşlangan dokladï, Kïtajdagï Şärkïj Törkestannan kilgän ujgïr galime Gümärcan Nurinïñ Mäxmüt Kaşgarïjnïñ 1000 ellïgïna bagïşlangan çïgïşï, Kosovadan törek galime Altaj Surojnïñ bäjsezlekkä bagïşlangan dokladï, Gagauzija, Bolgarija, Makedonija, Rumïnija, Gretsija, Kïrgïzstan, Törekmänstan, Kïrïm, Tön’jak Kipr, Törkija galimnäreneñ törki mädänijat turïndagï çïgïşlarï bar xalïkta kïzïksïnu ujattï. Millättäşebez Fäüzija Bäjrämova isä “Bötendön’ja tatar kongressï häm törki-tatar milläte” dip atalgan temaga zur doklad jasadï, şähär kitapxanäsenä häm korïltajnï oeştïruçïlarga üzeneñ kitaplarïn häm Kazan belän bäjle istäleklär büläk itte. Bu xalïkara forumda Rossijadän väkillär bulmaganga kürä, ul Idel-Uralda, Seberdä häm Tön’jak Kavkazda jaşäüçe başka törki xalïklar turïnda da baj mäg˝lümat birde.

Fäüzija Bäjrämova üzeneñ Törkija bujlap säjaxäten ilneñ başkalasï Ankara şähärendä dävam itte. Biredä ul kaharman millättäşlärebez Gali Akïş häm Iklil Korban belän oçraştï, alardan baj tarixi mäg˝lümat aldï häm il agalarïna üzeneñ kitaplarïn büläk itte. Fäüzija Bäjrämova Ankara universitetï karşïnda ěşläp kilgän “Koksav sotsial’ häm strategik araştïrmalar vakïfï”nda törki galimnär belän maxsus oçraşïp, alarga “Sovet çorïnnan soñ Tatarstanda fikri vä säjasi xäjat häm Tatarstan-Törkija ělemtäläre” digän temaga lektsija ukïdï, xalïknïñ küp soraularïna cavap birde. Ul şulaj uk biredä “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” citäkçese Abdullah Buksur belän oçraştï, üzeneñ “Tatar Karabolagï – 50 el ülem koçagïnda” dip atalgan kitabïn törek telenä tärcemä itep bastïru turïnda şuşï oeşma belän kileşü tözede. “Xalïkara keşe xokuklarï Aurazija Federatsijase” oeşmasï jazuçï-galim häm cämägat’ ěşleklese, xokuk jaklauçï Fäüzija Bäjrämovanïñ kandidaturasïn Berläşkän Millätlär Oeşmasïna şäxes bularak terkätergä täk˝dim itäçägen belderde.

Fäüzija Bäjrämova Törkijadä şulaj uk kürenekle millättäşebez Gabdräşit Ibrahimov belän bäjle küp material tupladï, milli kitapxanälärdä buldï, bu temanï öjrängän törek galimnäre belän oçraştï.

“Tarixi-mädäni miras” Fondïnïñ matbugat üzäge.

19 aprel’, 2008 el, Çallï şähäre.

Kitap jandïru kemgä kiräk?

2008-03-27T15:08:00.017+03:00

Fäüzija Bäjrämova,

jazuçï, tarix fännäre kandidatï,
Bötendön’ja tatar kongressïnïñ başkarma komitetï äg˝zasï,
“Ittifak” tatar milli bäjsezlek partijase räise

Soñgï vakïtta min ajga jakïn Seberdä bulïp kajttïm häm Kazan xällärennän bixäbär bulïp tordïm. Kajtïp kerüemä, kïş urtasïnda jaşen sukkan kebek kurkïnïç xäbär aldïm – Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga ämer bulgan imeş! Kem, nindi ämer birgän, ni öçen Tatarstanda häm nindi kitaplarnï jandïralar – bu soraular ber mizgel ěçendä canïmnï ajkap çïktï häm min alarga cavap ězläp Kazanga junäldem. Ul arada matbugattta bu temaga berniçä mäkalä dä basïlïp çïktï, Fändäs Safiullinnïñ “Zvezda Povolzh’ja” gazetasïndagï jazmalarï, “Vatanïm Tatarstan” gazetasï bitlärendäge äñgämälär, “Azatlïk” tatar-başkort radiosï materiallarï mäs’älägä beraz açïklïk kertkändäj buldï. Bötendön’ja tatar kongressïnïñ 13-14 martïnda uzdïrgan kiñäşmälärendä dä bu tema kat-kat kütärelde, kürenep tora, islam kitaplarïn jandïru mäs’äläse xalïknï nïk borçïj ide. Çönki millätebezneñ küpçelege äle namaz ukïmasa da, üzen barïber möselman dip sanïj, şuña kürä islam kitaplarïn jandïrunï ul cinajat’kä isäpli, faciga itep kürä.

Tatar kongressïnda uzdïrïlgan cïelïşta min dä üz fikeremne äjttem, islam kitaplarïn jandïrunï kisken gaeplädem, bu xälneñ millät öçen kara tap bulasïn kisättem. Uzgan gasïr urtalarïnda Garif Gobäj “Kor˝än serläre” dip atalgan kitap jazïp, tatar xalkïn böten islam dön’jasï aldïnda xurlïkka kaldïrgan ide inde. Bu kitap urïs häm garäp tellärenä tärcemä itelep, jartï gasïr bue tatar xalkïna karşï ěşläde, bezne böten dön’jada iñ dinsez häm nadan kavem itep kürsätte. Härxäldä, bez, tatarlar, islam dinen äle päjgambärebez Möxämmät sallalahu galäjhissälam vakïtïnda uk kabul itkän bulsak ta häm böten törki dön’janï üz artïbïzdan ijartkän imam millät bulïp torsak ta! Inde kabat imanga kajtuïbïz, mäçet-mädräsälärebez, dini kitaplarïbïz belän bu kara tapnï juïp kïna beterep kilä idek, tatar xalkïnïñ kulïna tagï islamga karşï utlï kisäü tottïrdïlar – bez Rossija xökem itkän, tïjgan islam kitaplarïn üzebez utka jagïrga tieş ikän! Bu mömkin xälme?! Üzen möselman dip jörgän keşe öçen monnan da zur cäzanïñ buluï mömkinme? Inde islam dön’jasï bezgä närsä äjter? Monïñ öçen Allahï Tägalä nindi cäzalar birer?..

Kazanda bulïp ütkän cïelïşlar da, bu temaga ukïgan mäkalälär dä minem soraularïma tulï cavap birmäde häm min kitap jandïru temasïn başlap cibärgän böten oeşmalarnï üzem jörep çïgarga buldïm. Iñ berençe bulïp Tatarstan Dinija näzarätenä bardïm, möfti Gosman xäzrät Isxakïj Kazanda juk ide, şuña kürä anïñ urïnbasarï Väliulla JAkup belän oçraştïm. Şunïsïn da onïtmaska kiräk, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän süzne 4 mart könne möftijattä uzdïrïlgan “tügäräk östäl”dä Väliulla xäzrät başlap äjtä häm soñïnnan bu xakta interv’jularïnda kabatlïj. Min annan: “Sez islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämerne kajdan aldïgïz?” – dip sorïjm. Väliulla xäzrät üze höcümgä küçep: “Küp möselmannarnïñ öjlärendä tïelgan kitaplar bar, alar belän xäzer nişlärgä? – dip cavap birä. – Kilep alïp kitkännären, ul kitap saklauçïlarnï kulga alularïn kötärgäme? Älbättä, alarnï juk itärgä kiräk.” “Ämma Tatarstanda islam kitaplarïn tïjarga, juk itärgä, digän ber genä sud kararï da çïgarïlmadï bit, nigä ällä kajdagï Bogïrïslandagï sud kararï nigezendä bezdä kitaplar juk itelergä tieş?” – dim. Väliulla xäzrät: “Islam kitaplarï Rossija Federatsijase zakonï nigezendä, ěkstremistik material bularak juk itelä, alar Rossijane cimerergä, xälifät tözärgä çakïra, Sez dä şular jaklïmïni?” – dip tezep kitte.

Bolaj süz köräşterügä kerep kitsäk, bezneñ bäxäs köne bue barïrga mömkin ide. Min Väliulla JAkuptan Tatarstanda bu ěşneñ närsädän başlanganlïgïn soradïm. Bu ïgï-zïgïlar barïsï da anïñ Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovka jazgan xatïnnan başlangan ikän. Şuşï elnïñ 30 janvarïnda möfti urïnbasarï Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïna: “Tïelgan islam kitaplarï belän nişlärgä, alarnï jukka çïgarïrgamï, jukka çïgargan oçrakta, niçek itep?” digän ěçtälekle xat cibärgän bulgan. Süzebez dälille bulsïn öçen, bu xatnï ukuçïlarga da täk˝dim itäbez:

“...В последнее время в Российской Федерации законодательно определен процедурный порядок по запрету религиозной литературы. К началу 2008 года в список запрещенных на территории РФ религиозных книг попало несколько десятков изданий, имеющих отношение к Исламу. В этой связи обращаемся к Вам с просьбой разъяснить, что должны делать мусульманские организации в том случае, если у них была ранее закуплена книжная продукция, попавшая в этот список? Подлежит ли она уничтожению, если да, то кем и каким способом должна быть уничтожена, либо она должна быть сдана органам государственной власти? Могут ли мусульманские священнослужители по служебной необходимости хранить отдельные экземпляры таковой литературы в рабочих кабинетах мечетей, недоступных для посетителей, или в собственных частных жилых помещениях? Эти вопросы часто поступают в ДУМ РТ, поэтому надеемся на скорый содержательный ответ.”

Kïskasï, Väliulla JAkup Tatarstan Prokurorïn bu temaga üze tartïp kertkän bulïp çïktï. Tatar xalkïnda monï “Kïçïtmagan cirne kaşu”, dilär. Häm, älbättä, Tatarstan prokuraturasï möftijatneñ räsmi xatïna räsmi räveştä cavap birgän, aña Respublika Prokurorï Kafil Ämirov üze kul kujgan. Ämma ul cavapta, bik tïrïşïp ězläsäñ dä, tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän süz juk! Kiresençä, bu cavaptan kürengänçä, başkalarga taratu maksatïnnan saklangan kitaplar gïna tïelgan kitap bulïp isäplänä ikän. Süzem dälille bulsïn öçen, Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirovnïñ 2008 elnïñ 27 fevralendä Respublika Dinija Nazäratenä birgän cavabïn tulïsïnça kiteräbez:

“Прокуратурой Республики Татарстан рассмотрено Ваше заявление о разъяснении порядка обращения либо уничтожения приобретенной мусульманскими организациями, книжной продукции, впоследствии вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Согласно ст. 13 Федерального закона РФ “О противодействии экстремистской деятельности” на территории Российской Федерации запрещаются распространение экстремистских материалов, а также их производство или хранение в целях распространения. Производство, хранение или рапространение экстремистских материалов является правонарушением и влечет за собой ответственность. Действующее законодательство не устанавливает каких-либо особых требований к порядку и способу уничтожения информационной продукции, вошедшей в федеральный список экстремистских материалов. Вместе с тем, уничтожение вышеуказанных материалов может быть произведено в соответствии с общепринятыми правилами делопроизводства.”

Küräsez, Prokurornïñ räsmi cavabïnda tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga, digän ämer juk. Alajsa, kajdan, kemnän çïkkan soñ bu kurkïnïç süz? Ul bit äle berkem tarafïnnan da kire kagïlmadï, üz köçendä kala birä! Şuşïlarnï açïklau öçen, min Tatarstan Prokurorï Kafil Ämirov janïna junäläm. Anïñ möftijatkä räsmi cavabïn kulga totïp söjläşäbez. “Min tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga kiräk, digän ämer birmädem, - di Kafil äfände Ämirov. – Bez üzebez iskergän, srogï çïkkan proizvodstovo kägaz˝lären jandïrabïz, üzara söjläşkändä möfti urïnbasarïna şul xakta äjtkän idem, şul süz ämer räveşendä barïp citkängä oxşïj.”

Äje, Väliulla JAkup barlïk interv’jularïnda da bu ämerneñ Tatarstan Prokuraturasïnnan kilgänlegen äjtä. “Tïelgan islam kitaplarï isemlege Rossijaneñ xokukïj kiñleklärendä çagïştïrmaça küptän tügel genä barlïkka kilde, ämma tïju tärtibe äle buldïrïlmagan ide. Bezneñ xatka da jandïrïp bula, dip cavap kilde”, - di ul üzeneñ 11 martta “Azatlïk” tatar-başkort radiosïna birgän interv’jusïnda. Ägär biredä süz Tatarstan Prokuraturasï birgän cavap turïnda barsa, anda “jandïrïp bula” digän kiñäş juk bit! Şul uk fikerne Väliulla JAkup “Vatanïm Tatarstan” gazetasïnda da kabatlagan: “Min prokurordan iñ jaxşï ïsul nindi, dip soradïm. Ul, iskergän cinajat’ ěşlären kotel’nïjlarda jandïralar, dip cavap birde, bezgä dä şunï kiñäş itte. Bez üz çiratïbïzda möselman mäxällälärenä jandïrïrga täk˝dim ittek.” (“Vatanïm Tatarstan”, 2008, 7 mart sanï.)

Menä şulaj, cämägat’, kemnärneñder çäj ěçkändä söjläşkän süzläre, ämer räveşenä kerep, möselmannar arasïna taralgan bulïp çïktï. Räsmi organnar tarafïnnan, “tïelgan islam kitaplarïn jandïrïrga”, digän boerïk juk, taläp juk, ä Tatarstan Dinija näzaräte inde dini kitaplarnï ut törtep jandïrïrga äzer tora, möselmannarga şunï täk˝dim itä! Tatarstan Prezidentï böten islam dön’jasï bujlap tolerantlïk ürnäge bulïp jöri, garäp korol’läre belän koçaklaşa, ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïrïrga cïenalar! Bezgä kalsa, ja bu Tatarstanga karşï ěşlängän mäkerle provokatsija, jaisä bergäläp ěşlängän astïrtïn ěş. Ni bulsa da, bu xällär Tatarstannï, tatar xalkïn bizämi, kïrgïj häm kurkak kavem itep böten dön’jaga kürsätä...

Kafil äfände Ämirovka: “Kullarïnda tïelgan islam kitaplarï bulgan keşelär nişlärgä tieş?” – digän soraunï biräm. Çönki tïelgan kitaplar arasïnda “Liçnost’ musul’manina”, “ZHizneopisanie Proroka” kebek unikal’ kitaplar da bar, alar här möselmannïñ öendä saklana, alar minem üzemdä dä bar.

- Bu zakon keşelärneñ öjlärendä, şäxsi milek bulïp saklangan kitaplarga kagïlmïj, - dide Tatarstan Prokurorï. – Çönki zakonda “...xranenie v tseljax rasprostranenija” digän süzlär bar, alga taba da “xranenie ili rasprostranenie ěkstremistskix materialov” dielgän. JAg˝ni, ägär keşe öendäge ul tïelgan kitapnï başkalarga birmi ikän, üze öçen genä fajdalana ikän, bu inde ěkstremistik materialnï taratuga kermi. Ä inde mäçet-mädräsälärdä ul kitaplar küpläp cïelgan ikän, Dinija näzaräte üzendä alar öçen ber fond buldïra ala, jag˝ni, üzendä saklïj. Ä xökem ěşenä ělägep, konfiskovat’ itelgän kitaplar inde mäxkämä karamagïnda kala, alar bu kitaplar belän ni teläsälär, şunï ěşli alalar.

Şulaj itep, bäxäsle temaga nokta kueldï, barlïk soraularga cavap tabïldï kebek. Ämma bolarnï xalïkka kem añlatïr soñ? Şuşï xäbärlär belän min jañadan möfti urïnbasarï Väliulla JAkup janïna junäldem, ämma anïñ bu xäbärlärgä bik ise kitmäde, “Sez şuşïlarnï añlatïp, ber mäkalä jazïgïz inde”, - dip äjtüdän arï uzmadï. Ä tïelgan kitaplarnï jandïrïrga ämer algan mäxällä möselmannarï ni ěşlär? Ällä inde ěş betkänme, islam kitaplarï küptän janïp köl bulganmï? Ä Tatarstanda islam kitaplarïn jandïralar ikän, digän kara xäbär belän nişlibez, ul bit inde böten Rossijagä taralïp ölgergän! Monda ber minem genä mäkaläm citmi, şuşï mäs’älägä cavap birä torgan keşelärneñ räsmi cavaplarï, xalïkka añlatularï kiräk bulaçak. Şundïj ujlar belän min Tatarstan Respublikasï Vitse-Prem’erï Zilä xanïm Välieva janïna junäldem. Citmäsä, 16 mart könne “Tatarstan – JAña gasïr” kanalïnïñ “7 Kön” tapşïruïnda da bu temanï kuertïp, bäg˝ze adämnär kitap jandïrïrga fätvä birep utïrgannar ide. Gomumän, ul tapşïru bik säer häm mäkerle kilep çïktï – başta Tatarstan Prezidentï Mintimer Şäjmievnïñ garäp illärendä korol’lär belän koçaklaşïp jörüen kürsättelär, anïñ artïnnan uk Tatarstanda terrorçïlïk turïnda, 100 elga törmägä jabïlgan möselmannar turïnda kurkïnïç xäbär buldï, tapşïrunï islam kitaplarïn jandïru turïnda sjuzhet belän tämamladïlar. Bu tapşïrunï karagaç, Tatarstanda terror, ěkstremizm, xälifät, inkvizitsija, tagï ällä närsälär bulïp jata ikän, dip ujlïjsïñ, ä Tatarstan Prezidentï anda barïp kiresen söjli bit, bezdä tïnïçlïk, tolerantlïk, dinnär irege, di, kajsïna ïşanïrga?

Tatarstan Respublikasï xökümäte räise urïnbasarï Zilä Räximcan kïzï Välievaga min şuşï soraularnï birdem. Ul tapşïrunï tulïsïnça karamagan bulïp çïktï, jañadan tanïşïp çïgasïn äjtte. “Çïnnan da, kemnärgäder Tatarstannï ěkstremizm ojasï itep kürsätü kiräk, axïrï, - dide ul. – Ämma mondïj kotkïnïñ Tatarstannïñ üzendä oeştïrïluï, üzendä kürsätelüe hiç tä jarïj torgan närsä tügel. Bu kitap jandïru mäs’äläsendä dä ber nokta kujarga kiräk, çönki andïj süzneñ bulganï juk bit.”

- Kïzganïçka karşï, andïj süzlär jöri şul Tatarstanda, bälki inde gamälgä dä aşïrïla torgandïr, - didem min. – Şuña kürä, xalïkka añlatu öçen, räsmi oeşmalarnïñ bu xakta ber belderüläre kiräk. Bezdä, ministrlar kabinetï karşïnda, din ěşläre buença komitet bar, bälki şular berär belderü jasarlar, Tatarstanda islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer bulmaganlïgïn, alarnïñ jandïrïlmavïn xalïkka xäbär itärlär? JUgïjsä bez, tatarlar, şuşï xäbärlär nigezendä genä dä tarixka islam kitaplarïn jandïruçïlar bulïp kerep kalabïz bit, Allam saklasïn! Min tatar milläteneñ jözendä mondïj kara tap buluïn telämäs idem...

Iñ soñgï ěşem itep min bolar xakïnda Tatarstan Respublikasïnïñ din ěşläre buença komitetï citäkçese Rinat Väliullinga xäbär ittem, bu mäs’älädä berär belderü kiräk bulsasïn äjttem. Inde ber atna vakït ütep, ni Dinija näzaräte, ni Tatarstan Prokuraturasï, ni Prem’er-ministr urïnbasarï, ni din ěşläre buença komitet bernindi räsmi belderü belän çïkmagaç, şuşï mäkalämne jazarga buldïm. Cämägat’, añ bulïgïz, Tatarstanda tïelgan islam kitaplarïn jandïru turïnda ämer birelmägän, ämma alarnïñ janïp juk buluï kemnärgäder kiräk, şuña kürä bu ěşne başlap cibärgännär! Islam kitaplarïn jandïru – ul öleşläp Kor˝änne jandïru, digän süz, çönki alarda ajat’lär häm sürälär bar, xädislär jazïlgan. Häm Allah Kitabïna kul kütärergä berkemneñ dä xakï juk, dinebezne dä kïjamät könenä çaklï Allah Üze saklajaçak! Ä menä millätebezneñ namusïn saklau bezgä jöklätelgän, bu sïnaular bezgä cibärelgän, häm 21 gasïr inkvizitorlarïna karşï bez üzebez köräşergä tieşbez! Möftilär kuşa, dip, islam kitaplarïn jandïrmagïz, östegezgä gönah almagïz, mondïj imansïz ämer birgän bändälärgä dinebez belän idarä itärgä jul kujmagïz!

2008 el, 22 mart.

fiker alïşu

Кому выгодно сожжение книг?

2008-03-27T10:26:00.010+03:00

Фаузия Байрамова,
писатель, к.и.н,
член Исполкома Всемирного Конгресса Татар

Прошлый месяц я провела в путешествии по Сибири, и это помешало мне быть в курсе событий, происходящих в Казани. И вот к моему приезду, как гром среди ясного неба, меня уже поджидало неприятное известие – якобы в Татарстане отдан приказ на сожжение мусульманских книги. Кто отдал такой чудовищный приказ, почему это делается именно в Татарстане, какие именно книги должны быть уничтожены? Эти вопросы взбудоражили меня настолько, что я отправилась из Челнов в Казань искать правды. К этому времени в печати уже появилось множество возмущенных статей на эту тему. Отклики Фандаса Сафиуллина в “Звезде Поволжья”, несколько интервью, опубликованных в “Ватаным Татарстан”, материалы татаро-башкирского отдела радиостанции “Свобода” также затрагивали эту тему. Этот вопрос поднимался на совещании Всемирного Конгресса Татар 13-14 марта. Было видно, что эта проблема сильно обеспокоила людей. Большинство татар хотя и не соблюдают намаз, считают себя мусульманами, и для них сожжение религиозных книг сродни преступлению, для многих это была трагедия.

На последнем совещании Татарского Конгресса я высказала свою точку зрения по этому поводу, резко осудив зачинщиков и предупредив, что подобный инцендент ляжет позорным пятном на совести татарского народа. В середине прошлого столетия писатель Гариф Губай своей книгой “Тайны Корана” уже опозорил татарский народ перед всем исламским миром. Эта книга, переведенная на русский и арабский языки, еще долгое время продолжала портить репутацию татар - весь мусульманский мир показывал на нас пальцем, как на самых безбожных и невежественных людей. Это несмотря на то, что мы татары, приняли Ислам еще во веремена пророка Мухаммеда с.г.с., веками служили религии верой и правдой, являясь светочом для всего тюркского мира! И вот только-только татарский народ после стольких лет атеизма начал было возвращаться в лоно Ислама, строить мечети, издавать религиозные книги – как его опять пытаются использовать как орудие в борьбе с Исламом. Руками татар пытаются совершить акт инквизиции, а именно сжечь все мусульманские книги, попавшие под запрет в России! Это что-то немыслимое! Разве такое возможно?! Разве нет страшнее наказания для мусульманина?! Что опять подумают о татарах в исламском мире?! А какое наказание ждать нам от Аллаха за такой грех?!

Ни многочисленные совещания, ни газетные статьи не смогли полностью ответить на мои вопросы, и я решила сама обойти все организации, начавшие кампанию вокруг сожжения книг. Первым делом я посетила Духовное Управление Мусульман Татарстана. Муфтия Гусмана хазрата Исхакова в Казани не было, поэтому я встретилась с его заместителем Валиуллой Якуповым. Надо отметить, что первым, кто высказал идею о сожжении запрещенных мусульманских книг был именно Валиулла Якупов. Произошло это 4 марта в муфтияте на заседаниии “круглого стола”. Позднее он неоднократно потдверждал это в многочисленных интервью. На мой вопрос: “Кто отдал приказ о сожжении мусульманских книг?”, он отреагировал раздраженно и ответил вопросом на вопрос: “Во многих мусульманских семьях имеется крамольная, запрещенная религиозная литература, что с ней теперь делать? Ждать пока придут и арестуют ее читателей? От таких книг надо быстрее избавляться.” Я возмутилась: “Как? Но в Татарстане нет ни одного решения суда по запрещению и ликвидации мусульманской литературы. Почему мы должны действовать, опираясь на приказ Бугурусланского суда?” На что Валиулла Якупов пошел в открытое наступление: “Исламские книги уничтожаются согласно законам Российской Федерации, как литература экстремистского толка, они призывают к уничтожению России и провозглашению халифата. А, значит и вы тоже на стороне экстремистов?”

Продолжи мы в том же духе, наш диспут продлился бы до вечера. Я просто спросила, с чего началась эта затея с сожжением книг. Оказывается вся истерика началась с его собственного письма, написанного на имя прокурора Татарстана Кафиля Амирова. 30 января этого года заместитель муфтия Валиулла Якупов в своем письме прокурору Татарстана Кафилю Амирову пишет такие строки: “Что делать с запрещенными книгами? Ликвидировать? Если ликвидировать, то каким образом?” Для доказательства привожу его письмо:

Как видите, Валиулла Якупов сам втянул прокурора Татарстана в этот скандал. У татар по этому поводу есть хорошая пословица: “Кычытмаган жирне кашу”. Конечно, прокуратура Татарстана вынуждена была дать официальный ответ на подобный запрос из муфтията и прокурор Кафиль Амиров сам подписал ответ. Но в ответе прокурора нет ни слова о сожжении книг! Напротив, из ответа прокураторы видно, что только книги, хранимые с целью распространения попадают под запрет. Вот ответ прокурора Татарстана Кафиля Амирова Духовному Управлению Мусульман РТ от 27 февраля 2008:

Как видите, в официальном ответе прокурора нет приказа на сожжение запрещенных книг. Тогда кто пустил этот слух? Он ведь еще остается в силе, так как никем не был опровергнут. Чтобы прояснить ситуацию я отправилась к прокурору Татарстана Кафилю Амирову. Мы долго говорили, держа перед собой письменный ответ покурора. “Я не отдавал приказ на сожжение исламских книг, - говорит Кафиль Амиров, - но мы часто сжигаем свои старые бумаги и делопроизводства, вышедшие срока. В моем разговоре с зам. муфтия я упомянул это, но он видимо неправильно понял, и решил, что это приказ.”

То, что Валиулла Якупов “неправильно понял” слова прокурора – очевидно. Во всех своих интервью он ссылается именно на приказ прокурора Татарстана. “Список запрещенных книг появился сравнительно недавно на правовом пространстве России, а меры пресечения еще не разработаны. И на наш запрос пришел ответ, разрешающий сожжение книг”, - сообщил Валиулла Якупов 11 марта в своем интервью татаро-башкирскому сервису радиостанции “Свобода”. Если он имеет ввиду ответ прокурора Татарстана на свое письмо, то там нет ни слова о возможности сожжения книг! Эту же идею Валиулла Якупов муссировал и на страницах газеты “Ватаным Татарстан”. Он говорит: “ Я спросил у прокурора о лучшем способе избавления от крамольной литературы. Он ответил, что в прокуратуре старые уголовные дела сжигают в котельных, и нам посоветовал сделать то же самое. Мы в свою очередь предложили сжечь литературу самим мусульманским общинам.” (“Ватаным Татарстан”, 7 марта, 2008).

Вот такие дела, иптешлэр. Разговор за чаепитием приобретает официальную окраску и уже преподносится как официальная директива. Никакого приказа со стороны правовых органов “о сожжении запрещенных исламских книг” не было и в помине, не было даже требования, а Духовное Управление мусульман Татарстана уже стоит с зажженной спичкой наготове, и само навязывает мусульманам совершить преступление! Президент Татарстана разъезжает по всему исламскому миру, представляя собой пример веротерпимости, получает религиозные премии от арабских королей, а в его собственнной республике началась кампания по сожжению исламских книг! На мой взгляд это хорошо-спланированная провокация для компромитации имиджа Татарстана. В любом случае, эти события не возвысят ни Татарстан, ни татарский народ. Вещи такого рода роняют престиж отдельно взятого народа, выстваляя его как раболепное сборище трусов и дикарей.

- А что делать тем, у кого на руках оказалась запрещенная литература? задаю я вопрос Кафилю Амирову. - Потому что среди запрещенных книг есть такие уникальные произведения, как “Личность мусульманина” и “Жизнеописание Пророка”. Эти книги есть почти в каждом мусульманском доме, в том числе и у меня.

- Этот закон не касается книг, уже находящихся в домашних коллекциях, ответил прокурор Татарстана, - так как в законе упоминается “хранение в целях распространения”, а дальше уточняется “хранение или распространение экстремистских материалов”. То есть, если человек у себя дома читает литературу подобного рода не распространяя ее другим, это не попадает под категорию “распространение экстремистских материалов”. А что касается мечетей и медресе, то эти книги Духовное Управление Мусульман может хранит у себя, создавая для них отдельный фонд. А те книги, что попали под следствие и были конфискованы, они остаются под ведением суда, и правовым органам самим решать, что с ними делать дальше.

Таким образом я получила вполне исчерпывающий ответ, спорная тема вроде была закрыта. Но кто это объяснит людям? Я повторно отправилась к заместителю муфтия Валиулле Якупову, в этот раз он встретил меня довольно равнодушно. “Вы уж напишите статейку, объяснив суть дела,” – был его сдержанный ответ. А что должны делать мусульманские общины, уже получившие приказ на сожжение книг? Или все уже давным-давно сгорело до тла? А как быть со слухом о якобы намечающемся сожжении книг в Татарстане, который распространился уже по всей России! Здесь уже одной газетной статьей не обойтись, здесь нужно официальное объяснение тех людей, кто напрямую несет ответственность за этот инцендент.

Чтобы окончательно прояснить ситуацию, я отправилась к вице-премьеру республики Татарстан Зиле ханым Валеевой. Масла в огонь подлила передача “7 Дней” на канале ТНВ-Новый Век 16 марта, в которой также муссировалась эта тема, и вышеупомянутый представитель духовенства громко отдавал фетву на сожжение исламских книг. В целом эта передача выглядела очень провокационно-подозрительной – сначала показали сюжет о президенте Татарстана Минтимире Шаймиеве, выступающего на приемах у арабских королей, затем был ролик-страшилка о татарских, якобы, террористах, о мусульманах, осужденных на 100 лет, и вся эта эпопея завершилась сюжетом о сожжении исламских книг. После просмотра этой передачи складывается впечатление, что Татарстан есть оплот терроризма, экстремизма всех сортов, халифата, инквизиции, и вообще здесь творится что-то кошмарное. В то же самое время президент Татарстана рассказывает всему миру об идиллии религиозной веротерпимости и толерантности царящей в Татарстане. Кому верить?

Я задаю эти вопросы зам. Премьера-министра республики Татарстан Зиле Рахимьяновне Валеевой. Она не видела программу полностью и пообещала пересмотреть ее еще раз. “Действительно, кому-то выгодно представить Татарстан как рассадник экстремизма, - сказала она. - Но сеять ужас на ровном месте у себя в Татарстане – это никуда не годится. Надо поставить точку в этом некрасивом деле о сожжении книг, не надо распространять слухи о том, чего не было.”

- К сожалению, такие слухи уже ходят по Татарстану, может быть дело уже дошло до сожжения, - сказала я, - поэтому официальные лица должны выступить с опровержением этого слуха. У нас при кабинете министров имеется комитет по делам религий, может они выступят с заявлением. Кто-то же должен заступиться за репутацию Татарстана и объяснить, что никакого приказа на сожжение книг не было. А не то мы, татары из-за этих необоснованных слухов можем войти в историю, как сжигатели книг. Да спасет нас Аллах от этого! Я не желаю своему народу подобной участи.

В конце концов я обратилась к председателю комитета по делам религий Ринату Валиуллину с просьбой выступить с заявлением по этому поводу. Прошла неделя, но так как ни одно ведомство – ни Духовное Управление мусульман, ни Прокуратура Татарстана, ни заместитель Премьер-министра, ни комитет по делам религий так и не выступили с заявлением, я решила написать эту статью. Люди, будьте бдительны, в Татарстане никто не отдавал приказ на сожжение книг, но кому-то выгодно чтобы такая акция имела место, и с этой целью была инициирована грязная кампания. Сожжение исламских книг равносильно частичному сожжению Корана, так как в этих книгах приводятся аяты из Корана, хадисы, произносится имя Аллаха. Никто не вправе поднимать руку на святую Книгу, Аллах сам будет беречь ее и религию Ислам до конца дней! А вот сохранение чести нашего народа ложится на наши плечи, это экзамен для верующих, и мы должны выступить единым фронтом против инквизиторов 21-го века! Ни в коем случае не сжигайте книги по приказу горе-муфтиев, не берите грех на душу, не давайте повелевать вашими поступками людям, способных отдать такой богопротивный приказ!

22 марта, 2008.

обсудить

Бүгенге Россиядә ислам һәм праваслау диннәренең торышы

2008-03-24T21:08:00.009+03:00

Фәүзия Бәйрәмова,
язучы, тарих фәннәре кандидаты,
Бөтендөнья татар конгрессының башкарма комитеты әгъзасы.

2008 елның 14 мартында БТКның милли-мәдәни сәясәт мәсьәләләренә багышланган “Түгәрәк өстәл” ендә ясаган чыгыш.

Бүген Россиядә ислам һәм праваслау динәренең хәле бертигез түгел, христиан дине дәүләт дине дәрәҗәсенә менеп җитте, ислам динен тотучылар исә һәртөрле кысуларга һәм эзәрлекләүләргә дучар ителде. Бөтен Россия буенча мөселманнарны төрмәләргә утырту, ислам дине китапларын хөкем итү һәм суд белән тыю, ислам дине һәм мөселманнар турында мыскыллы китаплар чыгару шул хакта сөйли. Кызганычка каршы, бу хәлләр Татарстанны да читләтеп үтмәде, моңа өстәп, соңгы вакытта ислам китапларын яндыру турында хәбәрләр таралды. Әгәр бу хәбәр дөрес булса, Татарстанда ислам китапларын яндыру иң зур җинаять булачак! Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев толерантлык үрнәге булып бөтен ислам дөньясында йөри, ә биредә ислам китапларын яндыру-яндырмау турында сүз бара! Я бу махсус оештырылган бик зур провокация, яисә астыртын эшләнгән мәкерле эш. Ни булса да, бу Татарстанның йөзен каралта торган, Аллаһның ачуына дучар булырлык гөнаһлы гамәл, шуңа күрә моңа ашагыч чара күрергә кирәк. Без, татарлар, заманында Гариф Гобәйнең “Коръән серләре” дигән китабы белән бөтен ислам дөньясының каргышын алган идек инде, хәзер исә ислам китапларын яндыру белән Аллаһның бәддогасына ирешүебез бар, Аллам сакласын! Һәм нигә Богырысланда хөкем ителгән китаплар өчен Татарстанда ислам китаплары утка яндырылырга тиеш? Ни өчен бөтен пычрак эш Татарстан, татарлары кулы белән эшләнергә тиеш?! Татар конгрессының дин эшләре буенча комиссиясе ашыгыч рәвештә бу мәсьәләдә үз фикерен әйтер, дип уйлыйм.

Диннең үз эчендә, дин тирәсендә барган бәхәсләр дә милләт файдасына түгел, киресенчә, халыкны диннән биздерә торган гамәлләр. Кайбер галимнәрнең һәм дин әһелләренең җәдитчелекне суфичылыкка гына кайтарып калдырып, халыкның башын бутаулары да ислам диненә туры килми. Заманында аерым дин әһелләре арасында суфичылык идеология булып торса да, халык динне суфи буларак түгел, Коръән һәм сөннәт буенча тоткан. Татар халкы беркайчан да каберләргә табынмаган, кабер әһелләрен арадашчы итеп алмаган, төрекләр кебек, алардан киңәш сорамаган. Биләрдә агачларга чүпрәк-чапрак бәйләү мәҗүсилек булып торган кебек, андагы каберләрне изгеләштереп табына башлау да ислам күзлегеннән караганда мәҗүсилек булачак. Шуңа күрә татар халкын дингә өндәгәндә суфичылык, мәҗүсилек һәм җәдитчелек белән башларын әйләндерергә кирәкми, ә Коръәндә һәм сөннәттә ничек бар, шулай дин тотарга чакырырга кирәк.

Безнең дин әһелләре һәм галимнәр шушылар турында бәхәсләшеп яткан арада, Россиянең бөтен төбәкләрендә диярлек мәктәпләрдә христиан дине нигезләре укытыла башлады. Сүземне дәлилләү өчен, мин Курган өлкәсеннән бер документ алып кайттым, ул өлкәнең Шадрин районы мәгариф идарәсе җитәкчесенең татар кешесе, җирле депутат Әхмәдулла Хәбибуллинга җавабы. Әхмәдулла әфәнде үзе яши торган Йолдыз/Эчкен/ татар авылы мәктәбендә ислам мәдәнияты нигезләрен укытырга рөхсәт сорап район мәгариф бүлегенә мөрәҗәгать иткән булган. Җаваптан күренгәнчә, 2005 елда Курган өлкәсе Мәгариф идарәсе һәм Курган проваслау Епархия идарәсе арасында үзара хезмәттәшлек турында Килешү төзелгән һәм эш планы расланган булган. Шуның нигезендә өлкәнең күп кенә мәктәпләрендә “Христиан мәдәнияты нигезләре” курсы укытыла башлаган, бу дәресләрне Курган укыту учреждениеләрендә махсус әзерлек үткән белгечләр алып бара икән.

“Введение курсов духовно-нравственной направленности не предполагает религиозную подготовку обучающихся, - диелә рәсми җавапта. – Основная концепция – приобщение детей к истокам культуры своего народа с позиции ее неразрывной связи с христианством.”

Ә өлкәдәге татар балаларына нишләргә? Мәгариф чиновнигының моңа да җавабы бар, татар авылларында мәктәпкә “Ислам мәдәнияты нигезләре”н кертү өчен ул 5 төрле шарт куя. Беренчесе – ата-ананың язма гаризасы һәм баланың ислам мәдәнияты тарихын өйрәнергә шәхси ризалыгы. Икенчесе – Курган ИПК һәм ПРОсында тикшерү-экспертиза узган, һәм Курган өлкәсе Мәгариф идарәсе тарафыннан файдаланырга тәкъдим ителгән укыту-методик комплексы, ягъни, китаплар. Өченчесе – Курган мәгариф учреждениеләре ИПК һәм ПРОда бу курсларны укытырлык белгеч әзерләү, бу таләпнең читенә кулдан гына “яки башка институтта” дип тә өстәлгән. Дүртенче шарт – мәгариф учреждениесе советының бу предметны укыту база планына кертүе турында карар кабул итүе яки өстәмә белем бирүгә сәгатьләр билгеләве. Бишенчесе – Курган өлкәсе Мәгариф идарәсе белән мөселман җәмәгатьчелеге җитәкчеләре арасында шушы хакта Килешү төзү.

Бу таләпләрнең өчесен урыннарда да башкарып чыгарга була, әмма икесен Казан ярдәменнән башка эшләргә мөмкин түгел. Ягъни, ислам мәдәнияты һәм тарихы буенча китапларны, бигрәк тә, Курганда тикшерү үтә алырдай дәреслекләрне бары тик Татарстанда гына табарга мөмкин. Икенчесе – бу дәресләрне укыта алырдай белгечләрне бары тик Казанда, укытучыларның белемен күтәрү институтында гына әзерләргә мөмкин. Татарстаннан читтә яшәүче татарлар моны башкарып чыга алырлармы? Казан аларга вакытында һәм тиешле ярдәмне күрсәтә алырмы? Хәзер алар ярдәм сорап татар конгрессына да, Мәгариф министрлыгына да язалар, нәшриятларга, диния нәзарәтләренә дә мөрәҗәгать итәләр. Һәм аларның хатлары шушы оешмалар арасында югалып калырга да мөмкин, чөнки бездә, гадәттә, уң кул нәрсә эшләгәнне сул кул белми, читтәге татарлар да кая барырга белмичә, өч нарат арасында буталып йөриячәкләр. Шуңа күрә бу мәсьәләне күзәтүдә тоту өчен, координация өчен татар конгрессындамы, Мәгариф минисрлыгындамы бер бүлек оештырырга кирәк, дип уйлыйм, чөнки алга таба мондый хатлар, мөрәҗәгатьләр бөтен Россия буенча йөзәрләп килә башлаячак. Татарстаннан читтә яшәүче татарларга бу мәсьәлә буенча без ярдәм итмәсәк, беркем ярдәм итмәячәк, димәк, татар авылларында да мәктәпләрдә христиан дине нигезләре укытыла башлаячак. Әлбәттә, христиан динен укыту өчен мондый шартлар куелмаячак, чөнки алар артында дәүләт тора, ә читтәге татарлар артында бары тик Казан гына тора. Милләтебез һәм динебез каршында менә шушы олы җаваплылыкны тоеп эшләсәк иде!

фикер алышу

Татарлыкның кадерен белик!

2008-03-23T15:08:00.009+03:00

Фәүзия Бәйрәмова,
язучы, тарих фәннәре кандидаты, Бөтендөнья татар конгрессының башкарма комитеты әгъзасы.

2008 елның 13 мартында БТК Башкарма комитеты республика иҗтимагый оешмасының җирле бүлекчәләре җитәкчеләре белән уздырылган киңәшмәдә ясаган чыгыш.

Татар конгрессының Татарстанда эшләүче җирле бүлекчәләре җитәкчеләре белән очрашу күптән кирәк иде инде, чөнки милләтнең язмышы бүген монда – Татарстанда, Идел-Уралда хәл ителә. Биредә татар әдәбияты, татар тарихы һәм мәдәнияты туа, иншаллаһ, татарның дәүләтчелеге дә биредә торгызылыр! Әмма татар конгрессы соңгы елларда үзенең төп көчен читтә яшәүче татарларга бирде, Финляндиядә яшәүче 50 татар янына да, Америкада яшәүче 40 татар янына да түбәтәй һәм чәкчәк тотып чыгып китте, корылтайларда да аларга урын түрдән булды, ә үзебезнең Арча татарларына һаман вакыт җитмәде, игътибар аз булды. Ниһаять татар конгрессы бу хатасын аңлап, биредә яшәүче милләттәшләребезгә йөз белән борыла башлады, бүгенге очрашуны шуның нәтиҗәсе, дип аңларга мөмкин.

Әйе, без Татарстанда яшәүче татарларга зур өметләр багълыйбыз, чөнки аларга милләтне саклау кебек зур җаваплылык, миссия йөкләнгән. Әмма алар моны үзләре аңлыймы соң, татарлыкның кадерен беләләрме, аның өчен көрәшергә әзерме? Мин әле күптән түгел генә Себердә булып кайттым, анда бездән 50 елга артта калып баралар – татар авылларында газ да юк, юл да юк, кайбер урыннарда хәтта электр уты, эчәргә су да юк, халык суны елгадан эчә. Мин инде татар мәктәпләре, татар китаплары, татар телевидениесе турында әйтеп тә тормыйм, алар моннан мәхрүм, бер Төмән өлкәсендә генә дә соңгы елларда 150 татар мәктәбе ябылган. Омски өлкәсендә 66 татар авылының нибары берничәсендә генә татар теле түгәрәк дәрәҗәсендә укытыла, Курганда, Новосибирскида да шул ук хәл. Мәчетләрендә муллалары юк, динне аңлатырга кеше юк, дини матбугат, китаплар юк. Ә бит Татарстанда боларның барысы да бар, бездә татар булып, дин тотып яшәү өчен шартлар бар, әмма милләт моны аңлыймы соң, кадерен беләме, боларны саклап калу өчен үзеннән нинди өлеш кертә – менә шулар турында да сөйләшер вакыт җитте.

Әгәр Татарстанда яшәүче милләттәшләребез татарлыкның кадерен беләләр икән, балаларын бары тик милли мәктәпләргә генә бирерләр иде, ә бездә хәтта 16 татар районы үзәгендә татар мәктәбе бөтенләй юк! Димәк, район үзәгендә яшәүче татарларга татар мәктәпләре кирәкми, балаларының татарча укулары кирәкми, һәм шушы эшнең башында, нигездә, җирле зыялылар, укытучылар тора! Татарстан шәһәрләрендә дә, мөгаен, һәр йөз татарның берсе генә баласын татар мәктәбенә бирә, калганы, төрле сәбәпләр табып, баласын җитәкләп урыс мәктәбенә бара. Эшләр шушылай дәвам итсә, татар мәктәпләре бөтенләй ябылып бетәргә мөмкин бит! “Ата-аналар балаларын татар мәктәбендә укытырга теләми”, дигән сүз милләткә, татар теленә үлем карары булып яңгырый, без шуны бүген һәр татарга аңлатырга тиешбез. Монда бернинди меркантиль сәбәп була алмый, туган телне файдалы яки файдасыз булган өчен генә, исәп-хисаптан чыгып сайламыйлар, шуңа күрә ул бит АНА теле! Урыннарда җирле оешмаларның төп эше менә шуны халыкка аңлату булырга тиеш.

Әгәр Татарстанда яшәүче милләттәшләребез татарлыкның кадерен беләләр икән, милли матбугатка язылырлар иде, татар китаплары укырлар иде. Югыйсә бит ярты миллион татар яшәгән Казанда нибары йөзләп кенә кеше татар матбугаты алдыра, республиканың башка шәһәрләрендә дә шул ук хәл, авылларда да татарча газета-журналлар, милли китап укучылар кимегәннән-кими бара. Мең еллык тарихы булган татар китабын, йөз еллык тарихы булган татар матбугатын киләчәктә кем укыр, әгәр татар үзе укырга теләмәсә?! Димәк без бүген һәр татарга моны аңлатырга, милли үзаңнарын уятырга тиешбез, чөнки татарлыкның кадерен белү телеңә һәм динеңә хөрмәттән башлана бит ул! Урыннарда җирле оешмалар менә шушы юнәлештә дә эшләргә тиешләр.

Дин мәсьәләсендә дә Татарстанда яшәүче татарлар булган шартларның кадерен белеп бетермиләр. Югыйсә, инде һәр авылда мәчет бар, һәр шәһәрдә дини уку йортлары эшләп тора, әмма милләтнең 2-3 проценты гына дин тота. Аллаһы Тәгалә безгә бу нигъмәтләрне һәм вакытны сынау өчен бирде, ә милләтебез аны мал артыннан куып, күңел ачып яки зарланып уздыра. Дин булмаган сәбәпле, татар халкын әхлаксызлык басып бара, Татарстан районнары тоташ дуңгыз фермасына әйләнде, хәтта минем туган якларым Сабада да йөзәр мең башлык дуңгызчылык комплеслары төзелә һәм эшләп ята! Дин булмау сәбәпле, бүген Татарстанда һәр дүрт кешенең берсе – эчкече яки наркоман, Татарстан һәм Башкортстан аракы җитештерү һәм куллану буенча Россиядә беренче урында тора. Ни кызганыч, татар халкында ислам дине яшәү рәвешенә әйләнеп китә алмады, бүгенге аһ-зарлы тормышыбыз – шуның ачы нәтиҗәсе. Димәк, урыннарда эшләүче татар конгрессы активистларына алга таба бөтен көчләрен шушы юнәлешкә дә бирергә кирәк булачак.

Әмма, кызганычка каршы, татар конгрессының Татарстан буенча җирле оешмалары без көткән дәрәҗәдә эшләп китә алмады. Моның төрле сәбәпләре бар. Беренчедән, татар конгрессы үзе дә аларга карата аз игътибар күрсәтте, бөтен эш 5 елга бер тапкыр Казанга корлытайга чакыруга кайтып калды. Икенчедән, урыннарда эшләүчеләр үзләре дә инициатива күрсәтмәделәр, чөнки аларның күпчелеге хакимият тарафыннан куелган кешеләр иде, алар хуҗалары сүзеннән чыга алмадылар. Нәтиҗәдә, татар конгрессы һәр авылга төшеп җитә алмады, күп җирдә безнең оешма турында белүче дә юк. Әгәр без эшебезне системага салып эшли белгән булсак, Татарстанның барлык авылларын һәм шәһәрләрен үз идеяләребез һәм гамәлләребез белән пәрәвез кебек чорнап алган булыр идек. Без бүген Түбән Каманы уңай мисал итеп китерәбез икән, анда эш 20 ел буена системага салынып, тәртип белән, максатчан алып барылды, шуңа күрә анда татар мәктәпләре дә бар, дин дә көчле, милли рух та какшамаслык. Димәк, Татарстанның барлык шәһәр һәм авылларына шушы дәрәҗәдә эшләргә өйрәнергә кирәк.

Урыннарда татар конгрессы җитәкчеләренең хакимияткә сүзләре үтсен өчен, аларга җирле интеллигенциядән, дин әһелләреннән актив булдырырга һәм түрәләргә идарә исеменнән керергә кирәк булачак. Ул чагында бу инде халык фикере булыр һәм хакимият аны үтәргә мәҗбүр булачак. Җирле оешмаларның офыкларын киңәйтү һәм читтә яшәүче татарларга ярдәм итү йөзеннән дә бер тәкъдимем бар. Татарстан Россиянең төрле төбәкләрендә Сабантуйлар уздыру өчен һәр елны районнардан делегацияләр җибәрә, бу урыннардагы татарлар өчен зур ярдәм булып тора. Бу ярдәмләшүне, аралашуны Сабантуй кысалары белән генә чикләмичә, даими рәвештә дәвам итәргә тәкъдим итәр идем. Ягъни, Татарстанның һәр районы Россиянең татарлар яшәгән берәр субъектын үзенә шефлыкка алсын иде, аларга милли мәгариф, мәдәният, милли матбугат мәсьәләләрен хәл итәргә ярдәм итсен иде! Бу эшне Бөтендөнья татар конгрессы гына башкарып чыга алмаячак, моңа Татарстан хөкүмәте дә алынсын иде, бу милләтебезгә аралашу өчен зур мөмкинлекләр дә ачар иде, берләшергә сәбәп булыр иде!

Алда Татарстанны да, татар халкын да зур сынаулар көтә. Татарстаннан читтә яшәүче татарларның башына килгән бөтен бәла-казалар – телсезлек, мәктәпсезлек, динсезлек безгә дә килеп җитәргә мөмкин. Инде милли республикаларны бетерү, губерналаштыру турында сүзләр йөри, ул чагында без дәүләтчелегебезнең соңгы билгеләре – бәйсезлек турында Декларация һәм Референдум нәтиҗәләрен дә югалтачакбыз. Татарстан татары моңа каршы көрәшергә әзерме, дәүләтчелегебезне, телебезне, милли мәктәпләребезне, динебезне, тарихыбызны, мәдәниятыбызны сакларга әзерме? Бүгеннән татар халкының язмышы аның кулында булачак, ул үз өстенә нинди зур җаваплылык төшкәнен аңлыймы? Аңлап бетерми икән, һаман үз теленә, тарихына, милли мәктәпләргә, милли матбугатка, динебезгә карата битарафлык күрсәтә икән, тиздән ул үзе дә, Россия татарлары кебек, телсез, мәктәпсез, тарихсыз, динсез, хокуксыз бер кавем булып калырга мөмкин. Без милләткә боларны аңлатырга, үз язмышына карата битараф булмаска, татарлыкның кадерен белергә һәм аның өчен көрәшкә әзер булырга тиешлеген сеңдерергә тиешбез. Милләт өчен көрәштә фронт сызыгы бүген Татарстанда яшәүче һәр татар аша үтә, һәм һәр татар милләтне саклап калу өчен үз өлешен кертергә тиеш.

фикер алышу